Stavros Niarchos Founcation Cultural Center is a public space, where everyone has free access and can participate in a multitude of cultural, educational, athletic, environmental and recreational activities and events. It includes the Greek National Opera, the National Library of Greece as well as the Stavros Niarchos Park, one of the largest green areas in Athens, covering 21 hectares.

Designed by architectural firm Renzo Piano Building Workshop, the SNFCC was created thanks to an exclusive grant by the Stavros Niarchos Foundation (SNF) [www.SNF.org], which delivered it to the Greek State upon completion. The SNFCC has received numerous architectural awards including the 2018 Award for International Excellence by the Royal Institute of British Architects (RIBA).

The SNFCC is the Stavros Niarchos Foundation’s [www.SNF.org] largest single grant, which covered exclusively the cost for its design, construction, and outfitting. Furthermore, the SNF supported the Greek National Opera and the National Library of Greece with a €5m grant to each in order to support the organizations’ transition to the SNFCC. After SNFCC’s delivery to the Greek State, SNF continued to support it, with €5 million for its operational costs and €5 million for the implementation of free to all events and activities per annum for the first 5 years of its operation.

The Stavros Niarchos Park covers 21 hectares and includes over 1,400 trees and 300,000 shrubs. It is a real-time sustainability laboratory, as well a space hosting sports, cultural events and recreational activities. The park offers a new alternative perspective of urban green spaces and their use. It invites the public to explore its different areas: to do some gardening at the Vegetable Garden, to experiment at the Sound Garden, to exercise at the Running Track, the Outdoor Gym and the Outdoor Games Area as well as the seawater Canal, to enjoy concerts at the Great Lawn, to relax at the Labyrinth and to play at the Playgrounds. The SNFCC is a sustainability paradigm on three different levels: design & construction, operation and environmental footprint on the local ecosystem.

The design and the construction of the SNFCC including the Stavros Niarchos Park contributed in the reshaping of the Kallithea neighborhood of Athens and the waterfront, giving life to a space that for years remained abandoned.

The Stavros Niarchos Foundation Cultural Center is a public space open to all. The high-quality free events and activities organized, realized and hosted by the SNFCC, as well as the staff and collaborators’ professionalism, made the Stavros Niarchos Foundation Cultural Center a reference point in the greater Athens area, thus redefining the concept of public space.

SNFCC S.A. is a public-benefit nonprofit organization responsible for the operation, maintenance and management of the Stavros Niarchos Foundation Cultural Center and the Stavros Niarchos Park while developing and organizing its own series of cultural, educational, environmental and sports activities. In 2017-18, the SNFCC organized more than 7.000 free events and activities, while it welcomed over 8.3m visits. SNFCC S.A. is supervised by the Greek Ministry of Finance.

Moreover, the new building for the National Library of Greece (NLG) modernized an institution founded in 1832, allowing it to strengthen its research role while expanding, at the same time, its focus from an exclusive research facility to an all-inclusive public resource. In its new and enlarged role, the NLG supports patrons of all ages and education - from academic researchers to children and young adults destined to become the next generation of users. 

Within its new premises, at the Stavros Niarchos Foundation Cultural Center, the entrance to the National Library of Greece leads into a large open lobby that provides an immediate visual orientation to all the organization’s functions. The NLG Public Library Section, bolstered by a significant book collection and other media, includes separate areas for adults, teenagers, and children and offers a wide range of educational and cultural programs. The natural light available throughout the NLG helps create an open hospitable environment for individual and collaborative learning. Events and seminars hosted for both children and adults, and classes incorporate natural learning opportunities originating from collaborative programs at the Stavros Niarchos Park as well.

Become an SNFCC Member and enjoy the specially designed Members events, backstage experiences, benefits and discounts!
Find out more herehttps://me.snfcc.org/en
The SNFCC  Membership Program is implemented with the support of the Stavros Niarchos Foundation and developed in collaboration with the National Library of Greece and the Greek National Opera.

Για την παροχή διευκρινίσεων ή για την υποστήριξη εκπαιδευτικών αναφορικά με ζητήματα που θα προκύψουν από τη συνεργασία με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία", μπορείτε να επικοινωνείτε με την ΕΛΣ στην ηλεκτρονική διεύθυνση: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it..

Το εκπαιδευτικό πακέτο που διανέμεται στα σχολεία μετά την πραγματοποίηση της εκπαίδευσης και της παράστασης από την Εθνική Λυρική Σκηνή, περιλαμβάνει κουκλοθέατρο με φιγούρες από τον Κουρέα της Σεβίλλης, DVD της παράστασης, βιβλίο κόμικ με τη ζωή του Τζοακίνο Ροσσίνι, εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς των σχετικών ειδικοτήτων με οδηγίες για το ανέβασμα ενός μουσικοθεατρικού έργου και μια συλλογή από σχετικά έντυπα του προγράμματος, όπως carte postale, αφίσες, βιβλιαράκι συντελεστών παραγωγής κτλ. Έτσι, οι εκπαιδευτικοί που θα συμμετάσχουν στην προετοιμασία και στη διενέργεια των παραστάσεων, θα έχουν στη διάθεσή τους τα βασικά εργαλεία και τις μεθοδολογίες ώστε στις επόμενες σχολικές χρονιές να μπορούν να ανεβάζουν οι ίδιοι μία μουσικο-θεατρική παράσταση στο σχολείο τους.

Οδηγίες του σκηνοθέτη

Ο καλύτερος οδηγός για το στήσιμο μιας μουσικοθεατρικής παράστασης είναι η έμπνευση και η δημιουργικότητα των παιδιών και του σκηνοθέτη. Βασική αρχή είναι ότι την μεγαλύτερη αξία έχουν η διαδρομή, το ταξίδι, η προσπάθεια. Ο Κάρολος Κουν έλεγε «κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας». Στην περίπτωση του σχολείου, μπορούμε να πούμε ότι κάνουμε θέατρο για να παίξουμε, να διασκεδάσουμε και να μάθουμε. Επίσης είναι βέβαιο, ότι το τελικό αποτέλεσμα επηρεάζεται άμεσα από την ατμόσφαιρα που υπήρχε κατά τη διάρκεια των προβών. Κύριο μέλημα, λοιπόν, του δασκάλου–σκηνοθέτη, είναι να δημιουργήσει κατάλληλες συνθήκες, ώστε τα παιδιά να αγαπήσουν το έργο που θα ανέβει, να συνεργαστούν μεταξύ τους και να διασκεδάσουν στις πρόβες με την καρδιά τους. Σαν καλός δάσκαλος, όμως, έντεχνα θα αφήσει να παρεισφρήσουν επίσης διδακτικά στοιχεία. Μαζί με τα παιδιά θα ασχοληθεί με στόχο την κατανόηση κειμένου, θα αναθέσει στα παιδιά να γράψουν μία έκθεση για τους χαρακτήρες του έργου, θα υποδείξει τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αξιοποιηθούν μαθηματικά και γεωμετρία στην κατασκευή σκηνικού και στον σχεδιασμό των κοστουμιών, των καπέλων κ.λπ. Με αυτό τον τρόπο η δυνατότητα αφομοίωσης των γνώσεων αυξάνεται εκθετικά, ενώ τα παιδιά παίρνουν ένα σημαντικό μάθημα: ότι, δηλαδή, αυτά που διδάσκονται στο σχολείο έχουν άμεση εφαρμογή στην καθημερινή ζωή.

Επιλογή έργου
Το καλύτερο έργο για μια σχολική παράσταση, είναι αυτό που θα γράψουν τα ίδια τα παιδιά. Υπάρχουν πολλές μέθοδοι προκειμένου να δώσουμε στα παιδιά τη βάση για την δημιουργία μιας ιστορίας. Μπορούμε, λόγου χάριν, να πάρουμε ένα γνωστό παραμύθι και να θέσουμε την εξής ερώτηση: Τι θα συνέβαινε αν, λόγου χάριν, στο γνωστό παραμύθι του Περρώ ο λύκος ήταν καλός και η Κοκκινοσκουφίτσα κακιά. Μπορούμε, επίσης, να γράψουμε 5-6 γράμματα στον πίνακα και να καλέσουμε τα παιδιά να γράψουν μια λέξη, η οποία θα αρχίζει με κάθε ένα από τα γράμματα αυτά. Ύστερα, θα συνδέσουμε τις λέξεις αυτές με μια ιστορία. Σε κάθε περίπτωση, με τη φαντασία των παιδιών και με την καθοδήγηση του δασκάλου, είναι σίγουρο ότι το αποτέλεσμα θα είναι πολύ καλό.Αν, για κάποιο λόγο, χρειαστεί να επιλέξουμε ένα έτοιμο κείμενο, τότε θα πρέπει να φροντίσουμε ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της ομάδας. Δυστυχώς, τα πολυπρόσωπα έργα είναι σπάνια. Αν, λοιπόν, το κείμενό μας είναι ολιγοπρόσωπο, μπορούμε να διαμορφώσουμε διπλές και τριπλές διανομές για κάθε ρόλο ή να χωρίσουμε τα παιδιά σε ομάδες, καθεμιά από τις οποίες θα αναλάβει διαφορετικό μέρος του έργου.

Οι πρόβες
Ενάντια στην καθιερωμένη άποψη ότι οι πρόβες αρχίζουν καθιστές με την ανάγνωση του κειμένου, έχω την άποψη ότι τα συναισθήματα, οι καταστάσεις και οι ομαδικές σκηνές, πρέπει να προσεγγίζονται πρώτα με την κίνηση. Η στάση του σώματος και οι εκφράσεις του προσώπου, προηγούνται της ομιλίας. Έτσι μέσα από θεατρικό παιχνίδι και αυτοσχεδιασμό, θα είναι πιο εύκολο να βρούμε την σωστή εκφορά του λόγου και να προσεγγίσουμε τους χαρακτήρες. Το ίδιο ισχύει επίσης για τις μουσικές παραστάσεις. Άρα, πρώτα χορός, κίνηση και στάση σώματος και ύστερα εκφορά κειμένου ή τραγούδι.

Συζήτηση για τους ρόλους
Ένα θεατρικό έργο είναι στην ουσία μια συνάντηση διαφορετικών ανθρώπων, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Προκειμένου να αναπτύξουμε τη φαντασία των παιδιών, αλλά και για να κατανοήσουμε καλύτερα τους χαρακτήρες που καλούμαστε να ερμηνεύσουμε, προτείνεται να γίνει συζήτηση σχετικά με το πώς ζουν οι συγκεκριμένοι χαρακτήρες στην καθημερινή τους ζωή, πέρα από τα χρονικά όρια της παράστασης. Λόγου χάριν: Τι κάνει όλη μέρα η Χιονάτη, όταν περιμένει τους νάνους; Ποια βιβλία της αρέσουν; Βλέπει τηλεόραση (σε μια μοντέρνα ανάγνωση του παραμυθιού); Τι φαγητά μαγειρεύει; Έχει δικό της κήπο; Μέσα από αυτές τις ερωτήσεις,είναι επίσης εύκολο να περάσουμε μηνύματα ηθικής, οικολογίας, φιλοσοφίας και να αποκομίσουμε διδακτικά οφέλη, χωρίς να δίνουμε στα παιδιά την εντύπωση ότι συνεχώς θέλουμε να τα καθοδηγούμε. Αυτός είναι, επίσης, ένας από τους παράλληλους στόχους μιας σχολικής παράστασης.

Σκηνοθεσία
Δεν υπάρχει οδηγός για μια επιτυχημένη σκηνοθεσία. Το μόνο που μπορώ να πω είναι, ότι ο σκηνοθέτης είναι ένας θεατής, ο οποίος έχει την δυνατότητα να διαμορφώνει το έργο που βλέπει. Πρέπει, λοιπόν, να φροντίσει, ώστε αυτό που βλέπει να του αρέσει. Αυτό είναι το «α» και το «ω». Η προσωπική μου αισθητική και άποψη είναι, σε συνδυασμό με την προηγούμενη ενότητα και εφόσον δεν πρόκειται για καθαρά ποιητικό ή συμβολικό κείμενο, να προσπαθούμε να εντάξουμε τον λόγο σε μια ρεαλιστική δράση. Λόγου χάριν, μιλάμε σε κάποιον, ενώ εκείνος είναι απασχολημένος μην του πέσει το παντελόνι, επειδή του έσπασε εκείνη τη στιγμή το κουμπί. Έτσι,και το κείμενο εκφέρεται πιο φυσικά αλλά, ταυτόχρονα, έχουμε τη δυνατότητα να επινοήσουμε ορισμένα αστεία, τα οποία θα εμπλουτίσουν την παράσταση. Αν ρωτήσουμε τα ίδια τα παιδιά, θα εκπλαγούμε από την φαντασία και την εφευρετικότητά τους. Ο σκηνοθέτης δεν χρειάζεται σκέφτεται τα πάντα: πρέπει, όμως, να μπορεί να αντλεί στοιχεία και ιδέες από τη δημιουργικότητα των άλλων. Στη συνέχεια, πρέπει να συντονίζει τα στοιχεία αυτά και να τα εντάσσει σε μια ενιαία αισθητική αντίληψη. Σημαντική, επίσης, είναι η λεγόμενη «παράλληλη δράση». Υπάρχει η δυνατότητα να ξεφύγει κανείς από τη στερεότυπη αντίληψη, ότι μόνον όποιος μιλάει, βρίσκεται πάνω στη σκηνή. Μπορούμε να αφήσουμε έναν χαρακτήρα να υπάρχει και να δρα, ανεξάρτητα από το αν μιλάει ή όχι. Έτσι, λύνονται τα χέρια μας και μπορούμε να δημιουργήσουμε στιγμιότυπα, τα οποία θα συντονίζονται χρονικά με την κυρίως δράση, χωρίς να της επιβάλλονται. Αυτό επιτυγχάνεται, όταν όλοι όσοι είναι επάνω στην σκηνή έχουν συγκεκριμένες οδηγίες για το πότε μιλούν, ή δρουν. Λόγου χάριν, μόλις ειπωθεί μία συγκεκριμένη φράση ή λέξη, θα γίνει κάτι συγκεκριμένο. Το «σύνθημα» μπορεί να μην είναι απαραίτητα λεκτικό. Μπορεί, εξίσου, να είναι μια αλλαγή φωτισμού, η είσοδος ενός ηθοποιού στη σκηνή, μια συγκεκριμένη μουσική φράση κ.λπ.

Εύχομαι καλή επιτυχία.
Κωστής Παπαϊωάννου,
Ηθοποιός - Σκηνοθέτης

Οδηγίες των σκηνογράφων

Α. Διαμορφώνοντας τη σκηνογραφία μιας παράστασηςΓια τον σχεδιασμό της σκηνογραφίας και της ενδυματολογίας μιας παράστασης, τον κύριο ρόλο έχει το ίδιο το έργο, είτε ανήκει σε κάποιον συγγραφέα, είτε είναι νέο έργο δικής μας σύνθεσης. Το έργο αποτελεί την πηγή έμπνευσης. Η μελέτη της υπόθεσης και των νοημάτων - του εννοιολογικού πλαισίου - του έργου, είναι το πρώτο βήμα. Στη συνέχεια, ακολουθεί η ανάλυση των χαρακτηριστικών του, δηλαδή: του χώρου, του χρόνου και των χαρακτήρων. Μελετώντας τα στοιχεία αυτά, λαμβάνονται αποφάσεις για την όψη της παράστασης και την ατμόσφαιρα που θέλουμε να δημιουργήσουμε επί σκηνής. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης τα ρεαλιστικά δεδομένα που σχετίζονται με το ανέβασμα του έργου. Ο χώρος που έχουμε στη διάθεσή μας, οι διαστάσεις και η θέση της σκηνής, ο χρόνος προετοιμασίας, τα πρόσωπα που θα συμμετάσχουν, οι οικονομικές δυνατότητες, οι τεχνικές δυνατότητες, καθώς και άλλοι παράγοντες, κατά περίπτωση, οδηγούν σε συγκεκριμένες επιλογές σε όλους τους τομείς, μεταξύ των οποίων και η σκηνογραφία.

Στάδια για το σχεδιασμό μιας σκηνογραφίας

1. Ανάγνωση του έργου
   Σημειώνουμε σημαντικά στοιχεία, τα οποία προκύπτουν από το κείμενο, υπογραμμίζοντας λέξεις που μας εμπνέουν για τον χώρο και τη συνολική ατμόσφαιρα (π.χ. «νύχτα βαθιά»), λέξεις-κλειδιά, περιγραφικές φράσεις, αλλά και χρηστικά στοιχείααντικείμενα. Την εργασία αυτή, την κάνουμε συνήθως ακόμη κι αν στοχεύουμε σε πολύ αφαιρετική προσέγγιση του κειμένου, διότι, ως διαδικασία, βοηθά να μελετήσουμε βαθύτερα το έργο. Εάν στο σχεδιασμό συμμετέχουν ενεργά τα παιδιά, τότε ο δάσκαλος μπορεί να συμβάλλει στην ανάγνωση και ερμηνεία του έργου. Επίσης, ο δάσκαλος των εικαστικών μπορεί να κάνει διάλογο με τα παιδιά, προκειμένου να κεντρίσει τη φαντασία τους, χρησιμοποιώντας αυτές τις λέξεις ως ερέθισμα.
2. Σημειώνουμε δικές μας ιδέες, που σχετίζονται με την προσωπική μας «ανάγνωση» - ερμηνεία του έργου, σε συνεργασία με το σκηνοθέτη. Το στάδιο αυτό γίνεται ακόμη με λέξεις.
3. Πρώτη αποτύπωση των ιδεών στο χαρτί με εικαστικά μέσα.
   Ανάλογα με τις προσωπικές του δυνατότητες, ο σκηνογράφος μπορεί να καταγράψει τις ιδέες του σε χαρτί (σκίτσο, ζωγραφικό προσχέδιο), ή να τις αποτυπώσει μέσα από μία κατασκευή (μακέτα με απλά υλικά, χαρτόνια και χρώματα), ή μέσα από τη δημιουργία κολλάζ εικόνων, τις οποίες θα βρει έτοιμες σε περιοδικά, εφημερίδες, φωτοτυπίες από βιβλία, κ.ά. Στην τελευταία περίπτωση, είναι καλό να γίνεται σμίκρυνση/μεγέθυνση της φωτογραφίας, ώστε οι εικόνες των επιμέρους στοιχείων του κολλάζ να έχουν την πραγματική αναλογική σχέση που επιθυμούμε. Τέλος, μπορούμε ακόμα να χρησιμοποιήσουμε τη φωτογραφία, αν δούμε κάτι και το φωτογραφίσουμε.
4. Τελική διαμόρφωση μιας σκηνογραφικής ιδέας.
   Από τα προηγούμενα στοιχεία, κρατάμε τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες. Διαμορφώνουμε στο σύνολο μια εικαστική και χωρική σύνθεση για το χώρο που θέλουμε να δημιουργήσουμε. Στόχος είναι: α) ο χώρος που προτείνουμε να έχει αισθητική συνέπεια (αρμονική σύνθεση, συμμετρική σύνθεση, αντιθετική σύνθεση, ακόμη και το κολλάζ δημιουργεί ένα αισθητικό σύνολο), και β) ο χώρος που προτείνουμε να είναι λειτουργικός για τις ανάγκες της δράσης (για τις εισόδους και τις εξόδους, να υπάρχει εστίαση σε συγκεκριμένα σημεία ώστε να δίνεται έμφαση σε ορισμένες σκηνές, κ.λπ.) Η τελική πρόταση μπορεί να αποτυπωθεί σε χαρτί (προοπτικό σκίτσο στο χέρι ή με τη συμβολή του κολλάζ, της φωτογραφίας, ή και ψηφιακών μέσων). Μια ζωγραφική ιδέα των μαθητών μπορεί να μεταφερθεί ακόμη και αυτούσια στο χώρο (π.χ. η μεγέθυνση μια ζωγραφιάς, την οποία απεικονίζουμε με επάλληλα επίπεδα στα πλάγια και στο βάθος του χώρου της παράστασης). Ο δάσκαλος των εικαστικών θα συμβάλλει στη διαμόρφωση της σύνθεσης από αισθητική άποψη, με βάση τις αρχές σύνθεσης των καλών τεχνών. Σημαντική είναι η κατανόηση των αναλογιών του χώρου που έχουμε στη διάθεσή μας. Η σκηνογραφία μπορεί να βοηθήσει, προκειμένου να προσθέσουμε βάθος στο χώρο (π.χ. με τη δημιουργία προοπτικής), ή να καλύψουμε μέρη του χώρου που δεν εντάσσονται αρμονικά.
5. Εκτέλεση της ιδέας στην πράξη.Η υλοποίηση της ιδέας διαμορφώνεται ανάλογα με τις πρακτικές δυνατότητες. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν όλων των ειδών τα υλικά: χαρτόνια, υφάσματα, ξύλα, ταμπλό που υπάρχουν διαθέσιμα, όπως επίσης έπιπλα και αντικείμενα που μπορεί να έχουμε στη διάθεσή μας και δεν χρησιμοποιούμε. Στη σκηνογραφία συχνά γίνεται ανακύκλωση και επανάχρηση υλικών, μετά από επεξεργασία (π.χ. αφού τα επενδύσουμε, τα βάψουμε, κ.λπ.). Είναι σημαντικό να φροντίσουμε ώστε τα υλικά, αν και οικονομικά, να μην έχουν «πρόχειρη» όψη (για παράδειγμα, αποφεύγουμε τις φόδρες και προτιμούμε ματ υφάσματα ή γάζες), ενώ, γενικότερα, ακόμη και ευτελή υλικά,όπως οι εφημερίδες, μπορούν αν δώσουν πολύ ενδιαφέρον, αρμονικό αποτέλεσμα. Σε κάθε περίπτωση, η διαμόρφωση μιας σκηνογραφικής πρότασης γίνεται σε συνεργασία με τον σκηνοθέτη της παράστασης, όπως επίσης μαζί με άλλους συντελεστές, όπως ο μουσικός, ο χορογράφος, ο φωτιστής, κ.λπ. Τις αρμοδιότητες αυτές μπορούν να μοιραστούν δάσκαλοι αλλά και μαθητές ενός σχολείου. Το βασικότερο στοιχείο που προσδιορίζει μια σκηνογραφία είναι η σαφής διαμόρφωση ή υιοθέτηση μιας εικαστικής άποψης, ενός συγκεκριμένου στυλ. Ακόμη κι αν η άποψη αυτή είναι πολύ απλή, όταν ακολουθείται πιστά διαμορφώνει έναν «κόσμο», τον κόσμο της νέας παράστασης που ετοιμάζεται.

Τρόποι σκηνογραφικής προσέγγισης
Ο χαρακτήρας του έργου ή/και τα χαρακτηριστικά, τα οποία εμείς ενδιαφερόμαστε να προσδώσουμε στην παράσταση, επηρεάζουν τον τρόπο, με τον οποίο σχεδιάζεται μια σκηνογραφία. Το θεατρικό ή το λυρικό έργο μπορεί να αποδοθεί σκηνογραφικά με διάφορους τρόπους:

1. Σύμφωνα με την εποχή, στην οποία διαδραματίζεται η υπόθεση του έργου. Για παράδειγμα, Η θυσία του Αβραάμ του Βιτσέντζου Κορνάρου απαιτεί σκηνικά και κοστούμια σε βυζαντινό ύφος. Στο έργο Αντώνιος και Κλεοπάτρα του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, η δράση εκτυλίσσεται στη ρωμαϊκή εποχή, η οποία μπορεί να ακολουθείται και στα κοστούμια. Ο Φιλάργυρος του Μολιέρου, έργο του 17ου αιώνα, μπορεί να αντιμετωπιστεί ενδυματολογικά με κοστούμια μπαρόκ.
2. Το θεατρικό-μουσικό έργο μπορεί να τοποθετηθεί στην εποχή, στην οποία έζησε ο συγγραφέας του έργου. Το Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας του Σαίξπηρ, όπου η πλοκή αναφέρεται στην αρχαία Ελλάδα, συχνά αντιμετωπίζεται με κοστούμια της Αναγέννησης, δηλαδή της εποχής κατά την οποία έζησε ο Σαίξπηρ.
3. Ένα θεατρικό-μουσικό έργο μπορεί να ειδωθεί μέσα από ένα θεατρικό ύφος, ακόμη κι αν αυτό δεν προκύπτει από την ίδια τη δράση. Έτσι, ένα έργο με κωμικά στοιχεία, όπως ο Κουρέας της Σεβίλλης, μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από το θεατρικό ύφος της κομέντια ντελ άρτε, είδους που βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό, την παντομίμα και το λαϊκό στοιχείο, στοιχεία που συνοδεύονται από απλά και αυτοσχέδια σκηνικά.
4. Το έργο μπορεί επίσης να τοποθετηθεί σε μια μελλοντική εποχή, «πραγματική» ή εντελώς φανταστική, ή, τέλος, να τοποθετηθεί σ’ ένα «ειδικό χώρο» και τα κοστούμια να υπηρετούν αυτή την ελεύθερη αντίληψη. Για παράδειγμα, ένα έργο της αρχαιότητας, του μπαρόκ ή της εποχής του ρομαντισμού, μπορεί να τοποθετηθεί στο χώρο του τσίρκου ή σε βιομηχανικό περιβάλλον ή αγροτικό ή ακόμα και στο βυθό της θάλασσας.
5. Το θεατρικό-μουσικό έργο είναι δυνατόν να ζωντανέψει σύμφωνα με τον τρόπο του κολάζ, δηλαδή της σύνθεσης διαφορετικών στοιχείων. Σε αυτή την περίπτωση, ο σκηνογράφος και ο ενδυματολόγος μπορούν να χρησιμοποιήσουν ξεχωριστά στοιχεία διαφόρων εποχών, επινοώντας με τον τρόπο αυτό μια σύνθεση ακαθόριστης εποχής. Λόγου χάριν, σε ένα έργο μπορεί να χρησιμοποιηθούν στοιχεία από την εποχή της αρχαιότητας συνδυασμένα με στοιχεία της βυζαντινής εποχής και άλλα ενδυματολογικά στοιχεία από παραδοσιακά κοστούμια. Στις περιπτώσεις αυτές, ειδικά στα κοστούμια, είναι δυνατόν τα διαφορετικά στοιχεία να συνδυαστούν με σύγχρονα ενδύματα, που θα αποτελέσουν και τον συνδετικό κρίκο του συνόλου. Η προσέγγιση αυτή χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην αισθητική της συνοχή.
6. Το θεατρικό-μουσικό έργο ενδέχεται να ερμηνευτεί από σκηνογραφική άποψη με εντελώς μινιμαλιστικό τρόπο, προσθέτοντας κάποιο ενδεικτικό στοιχείο εποχής. Σε αυτή την περίπτωση, ο σκηνογράφος δουλεύει αφαιρετικά και χρησιμοποιεί πολύ λίγα διακοσμητικά στοιχεία. Κυριαρχεί η λιτότητα, έτσι ώστε να τονίζεται το ένα και μοναδικό στοιχείο στο οποίο βασίζεται. Αυτός ο τρόπος αφήνει πολλά περιθώρια στη φαντασία του θεατή, ο οποίος καλείται να συμπληρώσει με το δικό του τρόπο το σκηνικό.
7. Τέλος, το έργο μπορεί να παρουσιαστεί ανάλογα με τα ρεύματα που κυριαρχούν στην τέχνη της εποχής κατά την οποία παρουσιάζεται το έργο, δηλαδή, της εποχής του σκηνογράφου. Σ’ αυτήν την περίπτωση, επιδιώκεται η προσαρμογή του έργου στο παρόν του σκηνογράφου, έτσι ώστε να γίνει το έργο πιο προσιτό και να προσληφθούν καλύτερα τα μηνύματά του από το θεατή. Υιοθετούνται, λοιπόν, διάφοροι νεωτερισμοί, οι οποίοι είναι θεμιτοί και γόνιμοι, αρκεί να μην οδηγούν σε ακρότητες που αλλοιώνουν το πνεύμα του έργου.

Σε καθεμιά από τις παραπάνω περιπτώσεις είναι σημαντικό να υπάρχει αισθητική συνέπεια, δηλαδή, να δημιουργείται ένα ενιαίο εικαστικό σύνολο. Στην αισθητική συνέπεια συμβάλλει η προσεκτική επιλογή των υλικών και η χρήση του χρώματος. Το χρώμα, ειδικότερα, είναι το οικονομικότερο μέσο για τη διαμόρφωση ύφους.Μπορεί από μόνο του να δώσει εικαστικό ύφος και στυλ (μονοχρωματική σύνθεση, αντιθετική σύνθεση, παστέλ σύνθεση, σκοτεινή σύνθεση, ασπρόμαυρη σύνθεση, κ.ά).

Καλή επιτυχία!
Σοφία Παντουβάκη,
Δρ Σκηνογραφίας-Ενδυματολογίας

B. Μερικές ακόμα ιδέες

Κάθε εκδήλωση και κάθε παράσταση που γίνεται στο σχολείο, μπορεί να φιλοξενείται στον χώρο εκδηλώσεων κάθε σχολείου. Ο πρώτος παράγοντας, τον οποίο πρέπει να προσέξει ο εκπαιδευτικός πριν ξεκινήσει να υλοποιεί το σκηνικά, είναι η διεξοδική διερεύνηση των δυνατοτήτων του σκηνικού χώρου. Οι τοίχοι και το ταβάνι του χώρου είναι τα πρώτα σημεία, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν. Πολύ σημαντική υποδομή είναι οι εκτεθειμένοι σωλήνες περιμετρικά των τοίχων, στους οποίους θα μπορούσαν εύκολα να στηριχθούν/αναρτηθούν ζωγραφισμένα φόντα. Είναι πολύ σημαντικό τα φόντα να ζωγραφίζονται από τους ίδιους τους μαθητές. Υλικά όπως ακρυλικά χρώματα με μικρά και μεγάλα πινέλα, δίνουν τη δυνατότητα στους μαθητές να πειραματιστούν, να ανακαλύψουν και να απελευθερωθούν, μιας και κάτι ανάλογο είναι πολύ δύσκολο να δοκιμάσουν στο σπίτι τους. Οι είσοδοι και οι έξοδοι κάθε χώρου ανήκουν στους πιο σημαντικούς παράγοντες, που επηρεάζουν το στήσιμο ενός σκηνικού. Πόρτες, στόρια ή κουρτίνες από διαφορετικά υλικά, πολύ περισσότερο όταν είναι επιζωγραφισμένα, αποτελούν λειτουργικές λύσεις. Ακόμα ένα σημαντικό στοιχείο, είναι η χρήση επιπέδων διαφορετικού ύψους, πάνω στα οποία θα διαδραματίζεται η παράσταση. Βέβαια, είναι δύσκολο να τα αποκτήσει κάθε σχολείο, μιας και χρειάζεται η συνδρομή επαγγελματία ξυλουργού. Ωστόσο, η λειτουργικότητά τους είναι μεγάλη. Ένα υπερυψωμένο δάπεδο 20 ή 40 εκατοστών μπορεί να δώσει την αίσθηση ενός ξεχωριστού, προσθέτου χώρου.

Τα τελευταία χρόνια, πολύ σημαντικό ρόλο στην σκηνογραφία παίζει και η χρήση βίντεοπροβολής. Με αυτόν τον τρόπο, στο πίσω μέρος της σκηνής παρέχεται η δυνατότητα απεικόνισης διαφορετικών χώρων και παράλληλων δράσεων. Πολύ εντυπωσιακή είναι, επίσης, η προβολή πάνω σε μεγάλη επιφάνεια ημιδιάφανου υλικού όπως το τούλι, η γάζα, η πλαστική μεμβράνη. Τα υλικά αυτά, επιτρέπουν στον θεατή να βλέπει ταυτόχρονα την προβαλλόμενη εικόνα πάνω στο ημιδιάφανο υλικό και τα στοιχεία που βρίσκονται στον χώρο πίσω από το υλικό αυτό.

Σκηνικά αντικείμενα όπως έπιπλα, παράθυρα, τζάκια, κουπαστές, παίζουν πάντα ένα πολύ σημαντικό ρόλο στη λειτουργικότητα του χώρου, προσφέροντας, ταυτόχρονα, σημαντικές πληροφορίες γι’ αυτόν και τους χρήστες του, όπως, λόγου χάριν, αν είναι παλιομοδίτικος μοντέρνος, πλούσιος, φτωχός, χαρούμενος ή μελαγχολικός. Πολύ διασκεδαστική και ενδιαφέρουσα είναι η κατασκευή αυτών των στοιχείων με υλικά όπως χαρτόνι, φελιζόλ και ξύλο. Διασκεδαστικός είναι επίσης ο χρωματισμός τους. Τα μικρότερα χρηστικά αντικείμενα, τα λεγόμενα και «φροντιστηριακά», όπως ποτήρια, πιάτα, λουλούδια, σπαθιά κ.ά., δίνουν ζωντάνια στην δράση των μικρών ηθοποιών.

Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμάται η σημαντικότητα του φωτός. Ό,τι και αν έχει κατασκευαστεί στο σκοτάδι δεν θα γινόταν αντιληπτό από τον θεατή χωρίς το φως. Οι πηγές φωτός πρέπει να στήνονται τόσο προσεκτικά, όσο έχει τοποθετηθεί το κάθε τι πάνω στον σκηνικό χώρο. Με την χρήση ειδικών φίλτρων δίνεται η δυνατότητα να παρουσιάσει κανείς τα σκηνικά στοιχεία με διαφορετικό τρόπο: πιο μπλε-ψυχρά, όπως με πρώτο φως της ημέρας, πιο πορτοκαλί-θερμά, όπως το μεσημέρι, πιο κόκκινα-παθιασμένα, πιο πράσινα-μυστηριακά.

Το σκηνικό, είναι ένας μικρός κόσμος που φιλοξενεί και δίνει την δυνατότητα στους ηθοποιούς, μικρούς και μεγάλους, να λειτουργήσουν μέσα σ’ αυτόν, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος του κάθε έργου.

Γιώργος Κολιός, Σκηνογράφος

Οδηγίες της σχεδιάστριας φωτισμών

Ο φωτισμός μίας θεατρικής παράστασης είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς η εικόνα κάθε σκηνικού αντικειμένου ή ηθοποιού εξαρτάται αποκλειστικά από την κατεύθυνση και το χρώμα του φωτός, το οποίο πέφτει πάνω σε αυτά. Τα μέσα που έχει στη διάθεσή του ένας φωτιστής, έτσι ώστε να οδηγηθεί κάθε φορά στο αποτέλεσμα που επιθυμεί, είναι η κατεύθυνση της φωτιστικής πηγής, το χρώμα του φωτός και η ένταση του.

Αρχικά θα αναφερθούμε στην κατεύθυνση του φωτός, η οποία είναι το πιο σημαντικό εργαλείο ενός φωτιστή. Όταν αναφερόμαστε σε μία μορφή τέχνης, είναι σχεδόν αδύνατον να μιλάμε για συγκεκριμένους κανόνες. Ωστόσο, ένας γενικός κανόνας στον οποίο βασιζόμαστε είναι ο εξής: όταν η κατεύθυνση του φωτός είναι κοντά στη γραμμή που βρίσκεται στο επίπεδο του βλέμματος των θεατών, οι σκιές είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Όσο η γωνία μεταξύ της ακτίνας του φωτός και της οπτικής των θεατών μεγαλώνει, τόσο η σκιά γίνεται εντονότερη και η εικόνα του αντικειμένου ή του προσώπου πιο δραματική. Πρακτικά, τα φωτιστικά σώματα μπορούν να τοποθετηθούν είτε στο ταβάνι της σκηνής (να βιδωθούν εφόσον κριθεί ότι το ταβάνι αντέχει το βάρος τους), είτε σε τρίποδα, τα οποία τοποθετούνται πάνω στην σκηνή. Τόσο στην πρώτη, όσο και στη δεύτερη περίπτωση, οφείλουμε να έχουμε τουλάχιστον δύο διαφορετικές κατευθύνσεις. Χρειαζόμαστε φώτα, τα οποία να φωτίζουν τα πρόσωπα των ηθοποιών, γεγονός που σημαίνει ότι η δέσμη φωτός καταλήγει στα πρόσωπα των ηθοποιών.

Χρειαζόμαστε επίσης φώτα, τα οποία φωτίζουν προς την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή, των οποίων η δέσμη φωτός καταλήγει στο πίσω μέρος των ηθοποιών, όταν αυτοί κοιτούν τους θεατές. Τα δεύτερα αυτά φώτα ονομάζονται «κόντρες» και θεωρούνται απαραίτητα, καθώς με τα φώτα αυτά η θεατρική σκηνή εμφανίζεται τρισδιάστατη: είναι τα φώτα, τα οποία αναδεικνύουν το βάθος της σκηνής.

Εκτός από τις δύο αυτές κατευθύνσεις, σε ιδανική περίπτωση θα μπορούσαμε να έχουμε επίσης πλαϊνά φώτα, δηλαδή κρεμασμένα στο ταβάνι στην δεξιά ή αριστερή άκρη και με κατεύθυνση προς την σκηνή. Ακόμα, θα μπορούσαμε να έχουμε φώτα τοποθετημένα σε βάσεις, τα οποία θα ακουμπούν στο πάτωμα και θα φωτίζουν προς τα πάνω ή διαγώνια. Ακόμα, θα μπορούσαμε νε έχουμε φώτα τοποθετημένα μέσα στο σκηνικό, τα οποία, εξαιτίας της γωνίας τους, θα δημιουργούν περίεργους φωτισμούς με έντονες σκιές, οι οποίες σε ορισμένες σκηνές μπορεί να είναι απαραίτητες.

Το δεύτερο μέσο που έχει στη διάθεση του ο φωτιστής, είναι το χρώμα του φωτός. Αν χρησιμοποιηθούν με τον κατάλληλο τρόπο, χωρίς να έχουν ως αυτοσκοπό τον εντυπωσιασμό, οι ιδιότητες κάθε χρώματος μπορούν να δημιουργήσουν πολύ ενδιαφέρον παιχνίδι στα μάτια των θεατών. Είναι αλήθεια, ότι η αντίληψη των χρωμάτων συνδέεται με τη φυσιολογική δομή και τις ικανότητες του ανθρώπινου σώματος. Τα ζεστά χρώματα, όπως το κόκκινο και το πορτοκαλί, αυξάνουν την κυκλοφορία του αίματος ενώ τα ψυχρά χρώματα, όπως για παράδειγμα το μπλε, τη μειώνουν. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει ακριβώς πως αντιλαμβάνεται το κοινό το κάθε χρώμα ή τον συνδυασμό διαφορετικών χρωμάτων. Συνήθως επιλέγουμε να τοποθετήσουμε φίλτρα με το έντονο χρώμα στα φώτα που ονομάσαμε «κόντρες», τα οποία φωτίζουν τους ηθοποιούς στο πίσω μέρος. Με τον τρόπο αυτό πετυχαίνουμε σε κάθε σκηνή το χρώμα που επιθυμούμε, αποφεύγοντας να χρωματίζουμε τα πρόσωπα των ηθοποιών, γεγονός που συνήθως δεν είναι ιδιαίτερα κολακευτικό.

Στα φώτα, τα οποία φωτίζουν τα πρόσωπα των ηθοποιών, επιλέγουμε πιο μαλακά χρώματα, αυτά που ονομάζονται «διορθωτικά». Τα φίλτρα αυτά, τα οποία είναι ειδικά έτσι ώστε να αντέχουν σε υψηλές θερμοκρασίες χωρίς να καίγονται, τα προμηθευόμαστε από ειδικά καταστήματα. Ενδεικτικά αναφέρονται ορισμένα χρώματα με τις ονομασίες και τους κωδικούς τους: 119 – Dark blue (για το μπλε νύχτας), 202 – Half C.T.Blue (διορθωτικό ψυχρό χρώμα για τα πρόσωπα), 147 – Apricot (για το πορτοκαλί ημέρας), 153 – Pale salmon (διορθωτικό ροζ για τα πρόσωπα).

Το τελευταίο μέσο που έχει ο φωτιστής στη διάθεση του, είναι η ένταση του φωτός. Απαιτείται μία κονσόλα από την οποία μπορούμε να χειριστούμε τα φώτα, αυξομειώνοντας την ένταση ανάλογα με τις ανάγκες κάθε σκηνής. Οι προτεινόμενες κονσόλες για ένα σχολείο είναι αυτές που έχουν ενσωματωμένα dimmers και διαθέτουν έξι διαφορετικά κανάλια.

Σε ό,τι αφορά τα φωτιστικά σώματα, τα οποία μπορούν να τοποθετηθούν σε μία σκηνή σχολείου, οι επιλογές είναι πολλές. Πριν επιλέξουμε τους προβολείς, τους οποίους θα τοποθετήσουμε σε μία σκηνή, οφείλουμε να μελετήσουμε το διαθέσιμο χώρο αλλά και την αντοχή της οροφής, καθώς κάθε προβολέας έχει διαφορετικό όγκο και βάρος. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένα μικρά φωτιστικά σώματα που επιλέγονται σε μικρές σκηνές: Par 16, Σκαφάκια ιωδίου (500watt), Sill beam (με λάμπα 30 μοίρες).

Με τα εργαλεία αυτά και με την σκέψη ότι η τέχνη του θεατρικού φωτισμού βασίζεται στην έξυπνη χρήση των σκιών στη θεατρική σκηνή, ένας σχεδιαστής φωτισμών μπoρεί να πετύχει το εικαστικό αποτέλεσμα που επιθυμεί. Όπως αναφέρει και ο Louis Hartmann στο βιβλίο του Theatre Lighting – A Manual of the Stage Switchboard: «Τα φώτα είναι για το δράμα ότι η μουσική για τους στίχους ενός τραγουδιού. Κανένας άλλος παράγοντας που μπαίνει στην παραγωγή ενός έργου δεν είναι τόσο παρεμβατικός και αποτελεσματικός στη δημιουργία ατμόσφαιρας. Τα φώτα είναι τόσο απαραίτητα στο θέατρο, όσο είναι το αίμα στη ζωή».

Χριστίνα Καμμά, Σχεδιάστρια φωτισμών

Οδηγίες των καλλιτεχνικών εκπαιδευτριών

Μετά την επιτυχημένη ολοκλήρωση των πρώτων παραστάσεων του προγράμματος «Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία» εντός Αττικής, η βαλίτσα των Καλλιτεχνικών Εκπαιδευτριών βρίθει πλούσιων εμπειριών κι εντυπώσεων. Οι εμπειρίες αυτές εμπλουτίζουν αυτόματα τον προγραμματισμό και αναμένουν να μετεξελιχθούν σε πλουσιότερες και ουσιαστικότερες, βρίσκοντας εφαρμογή στα επόμενα σχολεία.

Αυτός είναι ο σκοπός του θεατρικού παιχνιδιού και της διαδραστικής θεατρικής εμψύχωσης: Ο εκπαιδευτής να ανοίγει το δρόμο της δημιουργικότητας για τα παιδιά και να λειτουργεί σαν πυξίδα, η οποία στρέφεται προς τον στόχο, στον οποίο πρέπει να φτάσουν. Έτσι, το θεατρικό παιχνίδι λαμβάνει το ρόλο του μεσολαβητή στην εξοικείωση των παιδιών με το μουσικό θέατρο αρχικά στα επιμέρους στοιχεία του και, σε δεύτερο επίπεδο, συνδυαστικά. Ξεκινώντας από στοιχεία του εκάστοτε έργου, μέσα από το στάδιο της ευαισθητοποίησης του παιδιού, δίνουμε τη δυνατότητα για μία ουσιαστικότερη προσέγγιση, η οποία θα έχει στόχο τη βαθύτερη κατανόηση των λειτουργιών της μουσικής και του θεάτρου. Κυρίως, όμως σκοπεύει στην απόλαυση της διαδικασίας μέσα από την ευκαιρία της δημιουργικής έκφρασης.

Στην συνέχεια, η φαντασία των παιδιών αποτελεί το κλειδί του εμψυχωτή, με το οποίο ανοίγει νέες πόρτες στην εκπαιδευτική διαδικασία. Ο δάσκαλος οφείλει να δώσει οδηγίες στα παιδιά, αλλά να μην περιορίσει την έκφρασή τους. Απλά, οφείλει να τα κατευθύνει παρατηρώντας, καταγράφοντας και σε τελικό στάδιο συνθέτοντας το υλικό, που τα ίδια θα έχουν δημιουργήσει. Το θεατρικό παιχνίδι οφείλει να εμπεριέχει στοιχεία που αναγνωρίζουν το στόχο.

Στον Κουρέα της Σεβίλλης στόχος ήταν η εισαγωγή του παιδιού στον κόσμο της όπερας. Το θεατρικό παιχνίδι που οργανώθηκε, περιείχε στοιχεία αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας, προσανατολισμού στον χώρο και στον χρόνο, φωνητικής και σωματικής έκφρασης, ρυθμικού συντονισμού, προσέγγισης ρόλων καθώς και παιχνίδια δραματοποίησης με αφορμή σκηνικά αντικείμενα και κοστούμια της παράστασης, κατασκευασμένα από τα ίδια τα παιδιά. Επίσης, σημαντικό κομμάτι της εκπαιδευτικής διαδικασίας αποτέλεσε η ελεύθερη έκφραση των παιδιών με αφορμή μουσικά αποσπάσματα του έργου σε ζωντανή εκτέλεση. Μέσα από αυτές τις δράσεις τα παιδιά είχαν τη δυνατότητα να εμβαθύνουν στην κατανόηση της λειτουργίας μιας παράστασης όπερας.

Με αφορμή το υλικό που δημιουργήθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους καλλιτεχνικούς εκπαιδευτές της ΕΛΣ, αναφέρονται ορισμένα συγκεκριμένα παραδείγματα δράσεων, όπως παιχνίδια, τα οποία έχουν ως στόχο τον ενιαίο παλμό της ομάδας μέσα από ρυθμικά τραγούδια, τα οποία συντονίζουν και ενδυναμώνουν τους δεσμούς της. Υπάρχουν πολλά ρυθμικά παιχνίδια και τραγούδια ανάμεσα στα οποία μπορεί κανείς να διαλέξει.

Συστήνουμε το τραγούδι να είναι απλό, να συνοδεύεται από κινήσεις και να μην υπερβαίνει τη μία στροφή. Αν είναι εξαιρετικά συμμετρικό, μπορείτε να το χρησιμοποιήσετε προκειμένου να φτιάξετε έναν φωνητικό κανόνα με τα παιδιά, χωρίζοντάς τα σε ομάδες. Έτσι, θα σας δοθεί η ευκαιρία να μιλήσετε για τις διαφορετικές εισόδους των φωνών σε μία μουσικο-θεατρική παράσταση.

Επίσης, τα παιδιά μπορούν να εξοικειωθούν με το μουσικό θέατρο, εάν κληθούν να δημιουργήσουν ένα μικρό διάλογο, χρησιμοποιώντας τραγουδισμένο λόγο αντί για πεζό. Αφορμή μπορεί να αποτελέσει ένα δοσμένο κείμενο ή μία λέξη, πάνω στην οποία θα αυτοσχεδιάσουν. Λίγος χρόνος για προετοιμασία βοηθάει πάντα στο καλύτερο αποτέλεσμα.

Επίσης, σημαντική είναι η εξοικείωση των παιδιών με το σκηνογραφικό και ενδυματολογικό μέρος της παράστασης. Η ζωγραφική είναι κάτι πολύ οικείο στα παιδιά, τους αρέσει και την απολαμβάνουν. Αυτή μπορεί να είναι η αρχή προκειμένου να δημιουργήσουν τα σκηνικά και τα κοστούμια μιας παράστασης. Προτείνεται, κατά την διάρκεια της ζωγραφικής να ακούγεται στην τάξη η μουσική του έργου. Στη συνέχεια επιλέγονται κομμάτια και στοιχεία από όλες τις ζωγραφιές και συνθέτονται για την δημιουργία ενός ενιαίου σκηνικού χώρου. Ανάλογη δράση μπορεί να πραγματοποιηθεί και για τα κοστούμια της παράστασης.

Στο πρόγραμμα «Η όπερα διαδραστικά στα σχολεία», η ιστορία του Κουρέα της Σεβίλλης και τα χαρακτηριστικά των ηρώων του, σε συνδυασμό με την μουσική, τα σκηνογραφικά και τα ενδυματολογικά στοιχεία, αποτέλεσαν την αφορμή, ώστε τα παιδιά να γνωρίσουν τον κόσμο της όπερας και να τον αγαπήσουν παίζοντας. Αυτό έγινε εμφανές στις συζητήσεις μαζί τους που ακολούθησαν. Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο έπαιξε η σύνοψη των πληροφοριών που γινόταν στο τέλος της πρώτης ημέρας εκπαίδευσής τους, η οποία είχε ως στόχο να αποσαφηνίσει την ορολογία που συναντάμε στην όπερα, ό,τι αφορά τις φωνές των μονωδών, τα μουσικά όργανα της ορχήστρας, καθώς και όλα τα επαγγέλματα που συνυπάρχουν για να ολοκληρωθεί μια παράσταση όπερας.

Η εκπαιδευτική διαδικασία για τη σύσταση μιας μουσικο-θεατρικής παράστασης μπορεί να έχει πολλά και διαφορετικά στάδια. Με οδηγό όλα τα παραπάνω σας προτρέπουμε να δημιουργήσετε τη δική σας!

Χριστίνα Αυγερίδη, Τατιάνα Θεολόγου, Βενετία Νάση, Κωνσταντίνα Στράνη

Το θέατρο δεν είναι μόνο θέαμα αλλά και εκπαίδευση. Και δεν είναι καθόλου κακό να εντάξουμε λίγη μαγεία στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του σχολείου.

Η ενασχόληση των μαθητών με το μουσικό θέατρο, που συνδυάζει όλες τις τέχνες, θα τους βοηθήσει να ελέγξουν τα συναισθήματά τους, να ενδυναμώσουν τη φαντασία τους για δημιουργική αυτοέκφραση, να ελέγξουν τη φωνή και το σώμα τους, χρησιμοποιώντας τα με μέτρο και στόχους. Ταυτόχρονα, θα δώσει στα παιδιά τη δυνατότητα να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν σε βάθος την τέχνη, γενικότερα.

Βήματα

Η επιλογή των μαθητών
Η επιλογή των καλύτερων είναι δύσκολη διαδικασία, που απαιτεί προσοχή και διακριτικότητα, ώστε να μην δημιουργηθούν προβλήματα πριν ακόμα ξεκινήσει η δουλειά. Η ακρόαση είναι πάντοτε ευπρόσδεκτος τρόπος επιλογής. Ένας τρόπος να ξεπεραστεί το πρόβλημα είναι να ψηφίσουν τα ίδια τα παιδιά.

Οι πρόβες και η προετοιμασία
Έχοντας στα χέρια μας το λιμπρέτο και τη μουσική μπορούμε να αρχίσουμε τις πρόβες.Μια βασική αρχή στο μουσικό θέατρο είναι οι χωριστές πρόβες. Λόγος, κίνηση, μουσική και εικόνα πρέπει αρχικά να δουλευτούν χωριστά ώσπου να φτάσουν σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο, ούτως ώστε σταδιακά να συνδεθούν.

Οι πρόβες για τον λόγο μπορούν να ξεκινήσουν με όλους καθισμένους γύρω από ένα τραπέζι. Όταν οι μαθητές-ηθοποιοί μάθουν απέξω τα λόγια τους, ο σκηνοθέτης- δάσκαλος τους σηκώνει ώστε να αρχίσουν τη δουλειά με την κίνηση μέσα στο χώρο. Τίποτα δεν εμποδίζει τον μουσικό-δάσκαλο να ξεκινήσει τις μουσικές πρόβες με το πιάνο ή το cd, παράλληλα με τον σκηνοθέτη, σε άλλη αίθουσα. Όταν τα παιδιά μάθουν απέξω τα τραγούδια, είτε σολιστικά, είτε χορωδιακά, είναι ώρα να ταιριάξει η μουσική με την κίνηση και τον θεατρικό λόγο.

Παράλληλα, οι μαθητές που θα φτιάξουν το σκηνικό για την παράσταση, θα πρέπει να δουλεύουν με τον εικαστικό/δάσκαλο του σχολείου. Όσοι μαθητές δεν επιθυμούν να συμμετέχουν στην παράσταση, μπορούν να κάνουν άλλες βοηθητικές εργασίες. Κάποιος μπορεί να είναι βοηθός σκηνοθέτη, κάποιος άλλος βοηθός σκηνογράφου, ή «διευθυντής σκηνής», δηλαδή υπεύθυνος για τη ροή της παράστασης, άλλοι να είναι «φροντιστές», δηλαδή να μεταφέρουν τα κινητά στοιχεία της παράστασης και άλλοι, τέλος, «τεχνικοί σκηνής», δηλαδή υπεύθυνοι για τα ογκώδη και βαριά στοιχεία του σκηνικού.

Όταν ετοιμαστεί το σκηνικό και τοποθετηθεί στο χώρο, στον οποίο θα γίνει η παράσταση, μπορεί ολόκληρη η ομάδα να δουλεύει στον διαμορφωμένο χώρο, η στο θέατρο του σχολείου, αν υπάρχει. Οι δύο τελευταίες πρόβες καλό είναι να γίνουν όπως ακριβώς σε επαγγελματικά θέατρα. Στην προτελευταία πρόβα, την «προγενική», έχει λόγο μόνον ο σκηνοθέτης. Έτσι, του παρέχεται η δυνατότητα να λύσει όσα τελευταία προβλήματα ανακύπτουν. Η τελευταία πρόβα, η «γενική», δεν πρέπει να διακοπεί με κανέναν τρόπο. Τα προβλήματα πρέπει να λυθούν σαν να πραγματοποιείται κανονικά η παράσταση. Μετά την γενική πρόβα, μια σύσκεψη όλων των συντελεστών θα δώσει και τις τελευταίες λύσεις σε λάθη που μπορεί να έχουν γίνει.

Η προετοιμασία
Η απόφαση παρουσίασης ενός έργου συνήθως δεν λαμβάνεται από την αρχή της σχολικής χρονιάς. Πρέπει να μεσολαβήσει ένα χρονικό διάστημα γνωριμίας των δασκάλων μεταξύ τους και με τα παιδιά, να αναζητηθεί ένα κατάλληλο έργο ή να γραφεί. Το διάστημα από την αρχή του σχολικού έτους μέχρι να αρχίσει η πρώτη πρόβα, θα μπορούσε να αποτελεί περίοδο προετοιμασίας μέσω θεατρικών, μουσικών, γυμναστικών παιχνιδιών και ασκήσεων.

Γιατί όμως γίνεται λόγος για παιχνίδι; «Το παιχνίδι είναι κάτι ιδιαίτερο. Δημιουργεί μια κατάσταση πίστης και επιτρέπει στην φαντασία μας να βασιλεύσει ελεύθερα. Στα παιχνίδια καλούμαστε να ριψοκινδυνεύσουμε, πράγμα που στην καθημερινή μας ζωή δεν θα ήταν και τόσο σοφό. Προσποιούμαστε ότι κυνηγάμε ένα δράκο και αν κάποιο από τα κεφάλια του μας ακουμπήσει, θα είμαστε ‘πεθαμένοι’ […] με αυτήν την πίστη και την άνευ όρων παράδοση στο παιχνίδι και την φαντασία, ελευθερώνονται νέες δυνάμεις: μια άλλη άποψη του εαυτού μας, η αυτοπεποίθηση ή μια καινούρια ενέργεια, που μπορούν να μας βοηθήσουν να ανταπεξέλθουμε με την καθημερινή πραγματικότητα. Αυτή είναι η αξία και η πρόκληση του παιχνιδιού» (Huberta Wiertsema, 100 παιχνίδια με κίνηση, Νικολαΐδης-Orpheus, Αθήνα, 1991, σελ. 5).

Δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο απλό παιδικό παιχνίδι και το θεατρικό. Σημασία έχουν οι στόχοι που τίθενται. Το απλό παιχνίδι στοχεύει σε:

• Προσωπική Ανάπτυξη
• Ανάπτυξη δυνάμεων αντίληψης
• Αύξηση της ικανότητας κίνησης
• Προσανατολισμός στο περιβάλλον
• Ανάπτυξη αυτοπεποίθησης και τόλμης
• Κοινωνικές ικανότητες
• Εμπειρία αίσθησης της ομάδας
• Εμπιστοσύνη στους άλλους
• Έκφραση του εαυτού σε ομαδική κατάσταση
• Συλλογική δουλειά και απόδοση αξίας στις διαφορές
• Δημιουργικές ικανότητες
• Κίνηση ως μέσο έκφρασης
• Ανάπτυξη της φαντασίας, της πρωτοτυπίας και της ικανότητας αυτοσχεδιασμού20.

Ταυτόχρονα, «ένα θεατρικό εργαστήρι που θέλει να λειτουργεί δημιουργικά, και ως εκ τούτου ερευνητικά, καλό είναι να πάρει πολύ σοβαρά υπόψη του:

• ζητήματα ανάπτυξης των μελών του
• θέματα δυναμικής της ομάδας (τρόπους συνεργασίας, επικοινωνίας, τεχνικές ανάπτυξης της συνενοχής κ.α.)
• τεχνικές, οι οποίες θα οδηγήσουν την ομάδα στη δημιουργία, είτε είναι πρωτογενείς είτε έχει να κάνει με το ανέβασμα έργων» (Νίκος Γκόβας, Για ένα νεανικό δημιουργικό θέατρο, Μεταίχμιο, Αθήνα, 2003, σελ. 19).

Παρατηρεί κανείς, τους κοινούς στόχους ανάμεσα στο απλό και στο θεατρικό παιχνίδι. Καλό θα ήταν, λοιπόν, να διατηρηθούν η χαρά και ο αυθορμητισμός του απλού παιχνιδιού στο θεατρικό παιχνίδι, που θα γίνει ως προετοιμασία μέχρι να ξεκινήσουν οι πρόβες του έργου μας. Ταυτόχρονα, το θεατρικό παιχνίδι πρέπει, με την βοήθεια των δασκάλων, να οδηγεί την ομάδα σε στόχους που σχετίζονται με το έργο που θα ανεβεί, δηλαδή τη μουσικοθεατρική παράσταση. Συνεπώς, τα παιχνίδια με τα παιδιά θα πρέπει να συμπεριλάβουν τόσο το θέατρο όσο και την μουσική.

Όμως, πριν ξεκινήσει το παιχνίδι πρέπει να προηγηθεί το ζέσταμα. Ακολουθεί μια πρόταση ζεστάματος:

1. Άσκηση αναπνοής: Η ομάδα στέκεται σε κύκλο με τα χέρια χαλαρά στο πλάι. Με την εισπνοή σηκώνουν όλοι τα χέρια πάνω από το κεφάλι, με την εκπνοή τα κατεβάζουν, μετρώντας τέσσερις χρόνους στην πρώτη και ακόμα τέσσερις χρόνους στη δεύτερη κίνηση. Δέκα τέτοιοι γύροι είναι αρκετοί. Στόχος είναι η χαλάρωση και ο αυτοέλεγχος.
2. Κίνηση των μυών του προσώπου. Κινούμε τους μύες του προσώπου κάνοντας οποιαδήποτε γκριμάτσα μας έρχεται στο νου. Στόχος είναι η χαλάρωση των μυών του προσώπου.
3. Περπάτημα με ρυθμό. Οι δάσκαλοι ορίζουν στους μαθητές έναν αριθμό χτυπημάτων με παλαμάκια προς μια κατεύθυνση και άλλα τόσα προς άλλη κατεύθυνση. Μεταβάλλουμε ταχύτητα και αριθμό χτυπημάτων. Στόχος είναι η συγκέντρωση και η ρυθμική αντίληψη.
4. Χρησιμοποιούμε το ρυθμικό χτύπημα των χεριών, δίνοντας εντολές για περιστροφές, τεντώματα, πτώσεις, επαφές. Κίνηση σαν τα ζώα. Στόχος είναι η εξερεύνηση κινητικών ποιοτήτων.
5. Ακούμε τους ήχους του περιβάλλοντος για 30 έως 60 δευτερόλεπτα και μετά διηγούμαστε τί ακούσαμε. Στόχος είναι η συγκέντρωση και προσοχή σε ό,τι συμβαίνει γύρω μας.
6. Μιμήσεις που μπορεί να περιλαμβάνουν κινήσεις ή και μουσικές φράσεις.
7. Παιχνίδι εκφράσεων προσώπου. Χρησιμοποιώντας το πρόσωπο και μόνο δείχνουμε: ευτυχία, λύπη, στενοχώρια, φόβο, θυμό, έκπληξη, πόνο, αγωνία, αταξία, βαριεστιμάρα.
8. «Ηχοϊστορίες». Χρησιμοποιώντας ένα παραμύθι, ένα μύθο, ένα ποίημα ή και μια απλή περιγραφή, κάθε μαθητής αφηγείται, κάνει παντομίμα, επισημαίνει ηχητικά σημεία, πειραματίζεται με διάφορους ήχους που μπορεί να παράγει με το σώμα του, είτε από το άμεσο περιβάλλον του.

Κάθε μαθητής μπορεί να δώσει ρόλους σε κάποιον συμμαθητή του. Με αυτόν τον τρόπο αναπτύσσεται η ικανότητα παρατήρησης, συγκέντρωσης, ο προφορικός λόγος, η διάθεση για πειραματισμό, η αυτοπεποίθηση, η φαντασία και η ομαδική εργασία (Παυλίνα Καραδήμου-Λιάτσου, Η μουσικοπαιδαγωγική τον 20ο αιώνα, Νικολαΐδης-Orpheus, Αθήνα 2003).
Τα παραπάνω αποτελούν αφορμή για περισσότερα παιχνίδια, τα οποία είτε βρίσκει κανείς στη βιβλιογραφία, είτε μπορεί να επινοήσει με βάση τις ικανότητες των μαθητών.
Για το κύριο μέρος του παιχνιδιού οι θεατρολόγοι, όπως επίσης οι μουσικοί και δάσκαλοι μουσικής, έχουν στη διάθεσή τους πλούσια βιβλιογραφία στην ελληνική και άλλες γλώσσες, τόσο σε ό,τι αφορά πρακτικά εγχειρίδια όσο και θεωρητικά συγγράμματα.

Προβολή της παράστασης και μέσα διαφήμισης
Όπως κάθε επαγγελματική παράσταση, έτσι και μια μαθητική χρειάζεται προβολή και διαφήμιση. Κάθε δουλειά που γίνεται με συνέπεια, κόπο και πάθος πρέπει να προβάλλεται. Η προβολή χρειάζεται, ώστε να καταδεικνύεται περίτρανα και σε όποιον «δει» το αποτέλεσμα μιας επίπονης δράσης. Προπαντός εκτός Αθήνας, τέτοιου είδους δράσεις των σχολείων είναι πάντοτε καλοδεχούμενες από το ευρύ κοινό. Ορισμένοι τρόποι προβολής της δουλειάς είναι οι ακόλουθοι:

1. Ανακοίνωση σε εφημερίδες.
2. Αφίσες που μπορούν να τυπωθούν στο σχολείο και να αναρτηθούν σε σημεία όπου θα τις δει πολύς κόσμος,όπως λ.χ. σε εμπορικά κέντρα, σε πλατείες, καταστήματα κ.α.
3. Ταμπλό σε έξυπνα σημεία της πόλης.
4. Μπλουζάκια. Αυτά κοστίζουν, αλλά αξίζει τον κόπο.
5. Μικρές καρφίτσες, που μπορούν να δοθούν ως χορηγίες από βιοτεχνίες της πόλης.
6. Παρέλαση των μαθητών πριν την παράσταση. Στην Ευρώπη είναι μια πρακτική που γίνεται ακόμα και από επαγγελματικούς οργανισμούς.

Η τελετουργία της παράστασης
Η λέξη «θέατρο» φαίνεται να προέρχεται από το ρήμα θεώμαι. Από την ίδια λέξη προέρχεται και η λέξη θεός. Οποιαδήποτε θεωρία περί της καταγωγής της τραγωδίας και αν ασπάζεται κανείς, παραμένει γεγονός, ότι το αττικό δράμα της αρχαιότητας περιβαλλόταν τον μανδύα της θρησκευτικότητας και της αρχέγονης διονυσιακής μαγείας. Όλες οι δραματικές παραστάσεις διδάσκονταν κατά τη διάρκεια των γιορτών προς τιμήν του Διονύσου. Το θέατρο δεν έπαψε ποτέ να είναι ψυχαγωγία με την ουσιαστική έννοια του όρου, δηλαδή αγωγή της ψυχής. Είναι στο χέρι καθενός να περάσει αυτή την μαγική-θρησκευτική ιδεολογία για το θέατρο στους μαθητές. Τα πράγματα έχουν τόσο νόημα όσο τους δίνουμε εμείς.

Μουσικό έργο για παιδιά

Στο ερώτημα "Ποιο θα είναι το έργο που θα ανεβάσουμε¨μπορούμε να απαντήσουμε επιλέγοντας ένα έργο που ήδη υπάρχει και είναι διασκευασμένο για παιδιά ή είναι πρωτότυπο.

Έτοιμα έργα μουσικού θεάτρου διασκευασμένα για παιδιά με λιμπρέτο και παρτιτούρες μέχρι στιγμής δεν συναντήσαμε στα ελληνικά εκδοτικά χρονικά. Όμως, κυκλοφορούν αρκετά βιβλία με δίσκους ακτίνας (CDs) με έργα, τα οποία μπορούν κάλλιστα, είτε να διασκευαστούν για συγκεκριμένες τάξεις, είτε να τραγουδηθούν με τον ίδιο τρόπο που παρουσιάζονται στον δίσκο. Μπορείτε να αποταθείτε στους ίδιους τους συνθέτες, ώστε να βοηθήσουν με παρτιτούρες που θα διευκολύνουν το έργο σας. Εδώ μπορείτε να βρείτε έναν σχετικό κατάλογο, που συντάχθηκε σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ)

Τα περισσότερα από αυτά τα έργα είναι σε μορφή παραμυθιού και πιθανώς να απαιτηθεί διασκευή. Ορισμένα αποτελούνται απλά από στίχους για παιδικά τραγούδια. Άλλα πάλι, αποτελούν αφορμή για επεξεργασία. Θεωρείστε τη διασκευή ευεργεσία, διότι έτσι θα μπορέσετε να προσαρμόσετε το έργο στις ανάγκες της τάξης ή του σχολείου σας. Οι μαθητές θα μπορούσαν να σας βοηθήσουν είτε με ιδέες, είτε με τις προσωπικότητες και τις ικανότητές τους.

Πρωτότυπο έργο

Στο ερώτημα "Ποιο θα είναι το έργο που θα ανεβάσουμε" μπορούμε να απαντήσουμε δημιουργώντας ένα καινούργιο έργο που θα γραφτεί από τους καθηγητές/δασκάλους ή και τους ίδιους τους μαθητές.

Δείτε εδώ αναλυτικά τις οδηγίες για να δημιουργήσετε το δικό σας έργο.

Διασκευή γνωστού έργου

Στο ερώτημα: «Ποιο θα είναι το έργο που θα ανεβάσουμε» μπορείτε να απαντήσετε επιλέγοντας να διασκευάσετε ένα ήδη γνωστό έργο.

Η διασκευή ενός θεατρικού έργου που έχει ήδη εκδοθεί, προϋποθέτει την άδεια του συγγραφέα. Η διασκευή πρέπει να γίνει με βάση τις δυνατότητες και το επίπεδο των μαθητών. Τα τραγούδια μπορεί να προβλέπονται στο κείμενο. Διαφορετικά, πρέπει να γραφτούν από την αρχή. Η περίπτωση της διασκευής ήδη υπάρχοντος έργου, έχει το πλεονέκτημα της σταθερής βάσης πάνω στην οποία μπορούν να πατήσουν οι δάσκαλοι και οι καθηγητές. Πέραν όμως αυτού, η δουλειά που πρέπει να γίνει για το ανέβασμα της παράστασης δεν είναι λιγότερη από τις άλλες περιπτώσεις.

Παραμύθια με τραγούδια

Ζωή Βαλάση, Παπαρούνα κόκκινη. Λαϊκά τραγουδάκια για παιδιά, Κέδρος 2007
Χαρά Γιαννακοπούλου, Παιχνίδι με το πιάνο, Ελληνικά Γράμματα 2007
Χαράλαμπος Γωγιός / Γιώτα Κ. Αλεξάνδρου, Παραμυθορουφήχτρα. Για μια χούφτα παραμύθια: Θεατρικό έργο για παιδιά, Ωρίων 2004
Γιάννης Ευσταθιάδης, Τραγουδί τραγουδοχέρι, Μελάνι 2003
Τατιάνα Ζωγράφου, Δε βιάζομαι να μεγαλώσω, Μελωδικό Καράβι, 2007
Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Οικολογήματα. Τραγούδια για το περιβάλλον και την οικολογία, Πατάκης 2009
Αργυρώ Κοκορέλη, Παιχνίδι με τα όνειρα, Ελληνικά Γράμματα 2004
Γιώργος Κουρουπός / Ευγένιος Τριβιζάς, Οι δραπέτες της σκακιέρας, Καλέντης, 2009
Νανά Κριεκούκη, Έλσα Νάκου, Μελωδένια πολιτεία, Καλέντης 2007
Νίκος Κυπουργός, Δημήτρης Μαραγκόπουλος, Λένα Πλάτωνος, Εδώ Λιλιπούπολη: Τα τραγούδια, Ιανός, 2010
Γιώργος Κωνσταντινίδης, Η Σιρεφά και οι χαμένες νότες, Άγκυρα, 2007
Γιώργος Λαπαδάκης, Ο Ορφέας και το τραγούδι της ζωής, Όνειρα, 2009
Κώστας Μάγος, Γεωργία Γκανάτσιου, Ένας γάτος... μια φορά, Εν πλω 2009
Σούλα Μητακίδου, Ευαγγελία Τρέσσου, Anthony L. Manna Η γάτα κουμπάρα, Καλειδοσκόπιο 2006
Στέλλα Μιχαηλίδου, Ο γάιδαρος, ο Μένιος, ο παραχαϊδεμένος, Ένα παραμύθι για να το διαβάσεις στη μαμά σου, Εν πλω 2010
Στέλλα Μιχαηλίδου, Περπατώ εις το δάσος. Θεατρικό παραμύθι σε 7 εικόνες, Επόμενος Σταθμός 2004
Στέλλα Μιχαηλίδου, Τζι-τζιμιτζιχοτζιριά, Επόμενος Σταθμός 2005
Δέσποινα Μπογδάνη - Σογιούλ. Μια φορά κι ένα καιρό ήταν το…βιβλίο, Λέξη Κλειδί 2009
Νίκος Ξανθούλης, Όσκαρ Ουάιλντ: Ο εγωιστής γίγαντας, Κέδρος 2006
Νίκος Ξανθούλης, Όσκαρ Ουάιλντ: Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας, Κέδρος 2007
Νίκος Ξανθούλης / Μαριβίτα Γραμματικάκη, Το αστέρι του γίγαντα, Καλέντης 2012
Παυλίνα Παμπούδη. Παραμυθοτράγουδα και καληνύχτες, Πατάκης 2000
Αναστασία Παπαδημητρίου / Εύα Καραντινού, Όταν ο Ήλιος αγάπησε τη Σελήνη, Άγκυρα 2007
Νίκος Γ. Παπαδογιώργος / Μαριλένα Καββαδά, Στο βασίλειο του Ποσειδώνα, Διάπλαση 2009
Βασίλης Ρώτας / Αργυρώ Κοκορέλη, Παιχνίδι με το λύκο, Ελληνικά Γράμματα 2004
Σταύρος Σιόλας / Χρήστος Μπουλώτης, Παιχνίδι με τα στρατιωτάκια της ειρήνης, Ελληνικά Γράμματα 2006
Βασίλης Τζαβάρας / Αργυρώ Κοκορέλη, Παιχνίδι με πριγκίπισσες, Ελληνικά Γράμματα 2005
Γεωργία Τραπάτσα, Μια ριγέ γαρίδα ροζ και άλλα τραγούδια..., Κάστωρ 2003
Φωτεινή Τσάμπρα, Ζωή Σκαλίδη, Η χαμένη Αλφαβήτα , Οι πειρατές της Μεσογείου είναι... του νηπιαγωγείου!, Στρατής 2008
Πασχάλης Τσαρούχας, Τραγουδώ μύθους του Αισώπου, Διάπλαση, 2010
Πασχάλης Τσαρούχας, Τραγουδώ κλασικά παραμύθια, Διάπλαση, 2010
Νικόλας Τσαφταρίδης, Ήταν ένα μικρό χαρτάκι, στίχοι Μαργαρίτα Κουλεντιανού, Νήσος, 2004
Βασιλική Χατζημανωλάκη. Μια συννεφοπεριπέτεια, Libro, 2006
Δήμητρα Ψυχογυιού, Ο κηπουρός του ουρανού. Αφιερωμένο στον κηπουρό τ' ουρανού που πιστεύει στα θαύματα, Άγκυρα 2009

Όπερα, λέξη που στα ιταλικά σημαίνει έργο, είναι ένα είδος σκηνικής τέχνης όπου ένα θεατρικό κείμενο αποδίδεται από τους καλλιτέχνες τραγουδιστά, με συνοδεία ορχήστρας.

Μπορεί να υπάρχουν πεζοί διάλογοι ή μέρη απαγγελίας με μουσική συνοδεία. Η όπερα αντλεί την ξεχωριστή της γοητεία από την ένωση μουσικής και λόγου στο πλαίσιο ενός σκηνικού θεάματος.

Μικρή ιστορία της όπερας

Η όπερα υπάρχει εδώ και περισσότερα από τετρακόσια χρόνια. Όλα τα είδη των τεχνών ενσωματώνονται ή μπορούν να συμπεριληφθούν στην όπερα. Μουσική,δράμα, χορός, εικαστικές και τόσες άλλες τέχνες αποτελούν μέρος μιας παράστασης. Οι όπερες αντλούν τα θέματά τους από διάφορες πηγές: μυθολογία, ιστορία, παραμύθια, θρύλους, λογοτεχνικά έργα κ.ά. Αρκεί η ιστορία να εμπνεύσει το συνθέτη. Δεν υπάρχει πολιτισμός που να μην έχει όμορφες ιστορίες για το καλό και το κακό, την αγάπη και το μίσος, τη ζωή και το θάνατο. Η μουσική έρχεται να περιγράψει, να ερμηνεύσει να ορίσει όλες αυτές τις ανθρώπινες καταστάσεις. Ο συνδυασμός της μουσικής και του λόγου είναι αυτός που προκαλεί στην όπερα, και γενικά σε όλα τα είδη του μουσικού θεάτρου, τόσο ισχυρά συναισθήματα.

Από την Αναγέννηση στο Μπαρόκ (τέλος 16ου – αρχές 17ου αιώνα)
Η όπερα είναι το αποτέλεσμα της προσπάθειας μιας παρέας μορφωμένων ανθρώπων στα τέλη του 16ου αιώνα να αναβιώσουν την αρχαία ελληνική τραγωδία. Η παρέα αυτή ονομάστηκε Φλωρεντινή Καμεράτα ή Καμεράτα του Μπάρντι, από το όνομα του ευγενή που οργάνωνε τις συναντήσεις στο αρχοντικό του. Κυρίαρχη μορφή της ομάδας αυτής ήταν ο Βιντσέντζο Γκαλιλέι, φημισμένος συνθέτης και πατέρας του μεγάλου αστρονόμου. Η παλαιότερη από τις όπερες του Μοντεβέρντι που σώζεται, παρουσιάστηκε στη Μάντοβα το 1607 και δεν ήταν άλλη από τον περίφημο Ορφέα, έργο που εξακολουθεί να παρουσιάζεται μέχρι σήμερα. Μέσα σε λίγες δεκαετίες η όπερα έγινε μόδα και η ξακουστή πόλη της Βενετίας στα μέσα του 17ου αιώνα είχε αποκτήσει τριάντα λυρικά θέατρα.

Η εποχή του Μπαρόκ (1600 - 1750)
Με κυρίαρχους συνθέτες τον Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ και τον Αντόνιο Βιβάλντι και με θέματα δανεισμένα κυρίως από την ελληνορωμαϊκή μυθολογία αλλά και από το επικό ποίημα Η απελευθέρωση της Ιερουσαλήμ του Τορκουάτο Τάσσο, η μπαρόκ όπερα άνθησε στις αυλές βασιλιάδων και αριστοκρατών. Οι όπερες εκείνης της εποχής αποτελούνται από πολλές άριες, που ακολουθούν η μία την άλλη. Λίγο μετά το 1750 ο συνθέτης Κρίστοφ Βίλλιμπαλντ Γκλουκ ανανέωσε την όπερα απλουστεύοντας το τραγούδι: αφαιρεσε από τις άριες τα πολλά στολίδια, που δεν άφηναν το κοινό να καταλάβει τα λόγια. Επίσης, έδωσε στην ορχήστρα πιο σημαντικό ρόλο.

Η Κλασική εποχή (τέλος 18ου - αρχές 19ου αιώνα)
Στο πνεύμα του Διαφωτισμού, λίγο πριν τη Γαλλική Επανάσταση, ο Μότσαρτ συνέβαλε καθοριστικά στη μετεξέλιξη της όπερας σε πιο λαϊκό είδος, γράφοντας έργα που τα παρακολουθούσαν όχι μόνον οι αριστοκράτες αλλά και το ευρύτερο κοινό. Αυτό το πέτυχε συνθέτοντας κωμικές όπερες στη γλώσσα των συμπολιτών του, δηλαδή στα γερμανικά. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Μαγικός αυλός.
Την ίδια εποχή σε όλη την Ευρώπη εξελίχθηκε η κωμική όπερα. Βασικό της χαρακτηριστικό είναι ότι τα κείμενα είναι στη γλώσσα κάθε χώρας – στα ιταλικά, στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα ισπανικά, στα γερμανικά - και ότι τα θέματα είναι σύγχρονα με την εποχή, δηλαδή δεν είναι εμπνευσμένα από τη μυθολογία ή την ιστορία.

Η Ρομαντική περίοδος (1827 - 1900)
Η όπερα Φιντέλιο του Μπετόβεν φαίνεται να είναι το έργο που οδηγεί σε μια νέα εποχή για την λυρική τέχνη. Η έκφραση έντονων προσωπικών συναισθημάτων,ουσιαστικό στοιχείο του Ρομαντισμού, κυριαρχεί και στους Ιταλούς συνθέτες της εποχής, Ροσσίνι, Μπελλίνι και Ντονιτσέττι. Ο πιο φημισμένος όμως συνθέτης της περιόδου αυτής ήταν ο Ιταλός Τζουζέππε Βέρντι.
Την ίδια εποχή με τον Βέρντι, στη Γερμανία ο Ρίχαρντ Βάγκνερ ανατρέχει για μία ακόμα φορά στα ιδεώδη της αρχαίας Ελλάδας και επιχειρεί το ακόμα πιο σφιχτό πάντρεμα του λόγου με τη μουσική και το θέαμα. Πιστεύει ότι η όπερα δεν είναι απλώς ψυχαγωγία, αλλά έχει τη δύναμη να διαπαιδαγωγήσει ανθρώπους, όπως έκανε το θέατρο στην αρχαιότητα. Λίγο αργότερα, ο Ρίχαρντ Στράους, κληρονόμος της βαγκνερικής παράδοσης, στρέφεται σε θέματα εμπνευσμένα από την αρχαιότητα. Παράλληλα, κυρίως στο Παρίσι και στη Βιέννη αναπτύχθηκαν και νέα είδη όπως η οπερέτα, που συνδυάζει την ανάλαφρη θεματική με περισσότερη πρόζα.

Βερισμός
Ο Ιταλός Τζάκομο Πουτσίνι παίρνει τη σκυτάλη από τον Βέρντι αλλά θέλει η μουσική του να ηχεί πιο ρεαλιστική και οι ήρωές του να μοιάζουν πιο αληθινοί. Για αυτό, το κίνημα στο οποίο εντάσσονται αρκετά έργα του ονομάζεται βερισμός, από την ιταλική λέξη vero που σημαίνει αλήθεια.

Εθνικές σχολές
Βασικό στοιχείο της Ρομαντικής περιόδου είναι η δημιουργία και ενδυνάμωση εθνικών κρατών, που βασίζονται στη γλώσσα και στον πολιτισμό κάθε λαού. Έτσι, σταδιακά αναπτύχθηκαν «εθνικές» σχολές μουσικής σε όλα τα κράτη. Οι όπερες αντλούσαν τα θέματά τους συνήθως από την ιστορία ή την παράδοση κάθε τόπου και η μουσική εμπνευσμένη από την παραδοσιακή μουσική κάθε λαού. Πιο γνωστές είναι σήμερα αρκετές όπερες από την ανατολική Ευρώπη και τη Ρωσία, που έγραψαν συνθέτες όπως ο Τσέχος Σμέτανα ή ο Ρώσος Μούσσογκσκι.

Ελλάδα
Στη χώρα μας συνθέτες όπερας υπάρχουν ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Ζακυνθινός Παύλος Καρρέρ (ή Καρρέρης) εμπνεύστηκε όπερες από την ελληνική Επανάσταση, όπως ο Μάρκος Μπότσαρης, η Κυρά Φροσύνη και Δέσπω, ηρωίς του Σουλίου. Ο Κερκυραίος Σπυρίδων Σαμάρας σταδιοδρόμησε κυρίως στην Ιταλία, όπου έργα του παίχτηκαν ακόμα και στη Σκάλα του Μιλάνου. Μία σύνθεσή του, τη γνωρίζουμε όλοι: είναι ο Ύμνος των Ολυμπιακών Αγώνων«Αρχαίο πνεύμα αθάνατο» σε ποίηση Κωστή Παλαμά. Στον 20ό αιώνα ο κυριότερος Έλληνας συνθέτης όπερας είναι ο Μανώλης Καλομοίρης, που μεταξύ άλλων έχει μελοποιήσει έργα του Νίκου Καζαντζάκη.

Ο 20ός αιώνας
Στον 20ο αιώνα δημιουργούνται πολλά ρεύματα στις τέχνες και στη μουσική. Ορισμένοι συνθέτες, όπως ο Άλμπαν Μπεργκ και ο Ίγκορ Στραβίνσκι, θέλουν να γυρίσουν σελίδα και να απαλλαγούν από τον τρόπο έκφρασης του Ρομαντισμού. Άλλοι, όπως ο Κλωντ Ντεμπυσσύ επηρεάζονται από την παραδοσιακή μουσική ασιατικών πολιτισμών, την οποία γνώρισαν τότε για πρώτη φορά, χάρη σε παγκόσμιες εκθέσεις που έγιναν σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Σε άλλους, όπως ο Σεργκέι Προκόφιεφ και ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς, το σοβιετικό καθεστώς επιβάλλει πως θα γράφουν. Κάποιοι άλλοι, όπως ο Κουρτ Βάιλ, συνθέτουν αντιδρώντας στο ναζιστικό καθεστώς που τελικά οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην ανατολική Ευρώπη εμφανίζονται αρκετοί συνθέτες με ξεχωριστή μουσική γλώσσα, όπως ο Τσέχος Λέος Γιάνατσεκ και ο Ούγγρος Μπέλα Μπάρτοκ. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όλο και περισσότεροι αμερικανοί συνθέτες, όπως ο Φίλιπ Γκλας και ο Τζον Άνταμς, ασχολούνται με την όπερα.

Ανακεφαλαίωση
Η όπερα είναι μία τέχνη που δημιουργήθηκε κατά την περίοδο της Αναγέννησης, όταν μορφωμένοι άνθρωποι στη Φλωρεντία θέλησαν να αναβιώσουν το αρχαίο ελληνικό θέατρο. Η νέα τέχνη ακολούθησε την ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος και την πολιτική ιστορία αρχικά της Ευρώπης και στον 20ό αιώνα ολόκληρου του κόσμου.Η θεματολογία και η μουσική προσδιορίστηκαν από το ανθρωπιστικό πνεύμα της Αναγέννησης, τις αξίες του Διαφωτισμού κατά τον 18ο αιώνα, τις κοινωνικές ανατροπές που επέφερε η Γαλλική Επανάσταση, την ανάγκη της ξεχωριστής έκφρασης κάθε έθνους κατά την εποχή του Ρομαντισμού, το ερευνητικό πνεύμα και την ανάγκη για διαρκώς νέες κατακτήσεις στον 20ο αιώνα. Στην Ελλάδα παίζονταν όπερες ήδη από τον 18ο αιώνα, ενώ Έλληνες συνθέτες γράφουν έργα από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα.

Γλωσσάρι

Α καππέλλα: Μουσική που τραγουδιέται από τη χορωδία χωρίς συνοδεία μουσικών οργάνων,όπως γινόταν π.χ.την εποχή της Αναγέννησης στην Καππέλλα Σιστίνα στο Βατικανό.

Αντίστιξη: Όταν πολλές φωνές τραγουδούν συγχρόνως διαφορετικές μελωδικές γραμμές, αλλά όλες μαζί ακούγονται όμορφα.

Αρμονία: Όταν πολλές φωνές τραγουδούν συγχρόνως από μια διαφορετική νότα, αλλά όλες μαζί ταιριάζουν όμορφα στο αυτί μας. Για παράδειγμα, με μια κίνηση του χεριού μπορούμε να παίξουμε στο πιάνο ή στην κιθάρα περισσότερες νότες ταυτόχρονα,που όλες μαζί θα ηχούν ωραία.

Άρια: Έτσι λέμε ένα τραγούδι στην όπερα. Η άρια παίζει σημαντικό ρόλο. Μέσω αυτής ο ήρωας εκφράζει τα συναισθήματά του,τις σκέψεις του και αποκαλύπτεται ο χαρακτήρας του.

Βαθύφωνος (μπάσος): Η χαμηλότερη αντρική φωνή. Μοιάζει με το τρομπόνι. Συχνά ερμηνεύει ρόλους ηλικιωμένων και σοφών ανδρών ή και κωμικούς ρόλους. Ο Ντον Μπαζίλιο είναι βαθύφωνος.

Βαρύτονος: Η μεσαία αντρική φωνή. Μοιάζει με το κόρνο ή το τσέλο. Συχνά είναι αντίπαλος του τενόρου και διεκδικεί την αγαπημένη του κεντρικού ρομαντικού ήρωα.Ο Φίγκαρο είναι βαρύτονος.

Έγχορδα: Τα όργανα της κλασικής ορχήστρας που ο ήχος τους παράγεται από τον παλμό των χορδών. Στην ομάδα αυτή ανήκουν το βιολί, η βιόλα, το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο.

Εισαγωγή: Είναι ένα ορχηστρικό κομμάτι, που ακούγεται συνήθως πριν σηκωθεί η αυλαία. Σκοπό έχει να μας εισάγει στη διάθεση του έργου, να καταλάβουμε αν είναι χαρούμενο ή τραγικό. Μπορεί να λέγεται επίσης ουβερτούρα ή πρελούδιο ή, σε όπερες του μπαρόκ, συμφωνία.

Κοντράλτο: Η χαμηλότερη γυναικεία φωνή. Μοιάζει με τη βιόλα. Συχνά, στη ρομαντική όπερα ερμηνεύουν χαρακτήρες ηλικιωμένων γυναικών ή μαντισσών.

Κουαρτέτο: Όταν τέσσερις μουσικοί παίζουν μαζί ή όταν τέσσερις τραγουδιστές τραγουδούν μαζί.

Κουίντα: Πλάγιο παραπέτασμα στη σκηνή του θεάτρου, που κρύβει τη θέα προς τα παρασκήνια.

Κρουστά: Όργανα της κλασικής ορχήστρας που ο ήχος τους παράγεται είτε όταν τα κτυπάμε με ειδικές ξύλινες μπαγκέτες είτε όταν τα κτυπάμε μεταξύ τους.Τέτοια όργανα είναι τα τύμπανα, η γκραν κάσα, τα κύμβαλα, το τρίγωνο, το ταμπούρο κ.ά.

Λάιτ μοτίφ: Όρος που προέρχεται από τα Γερμανικά και σημαίνει «καθοδηγητικό μοτίβο». Πρόκειται για μια μελωδία ή γενικά μια μουσική ιδέα που συμβολίζει ένα πρόσωπο, χώρο, ιδέα, σκέψη, θεϊκή παρέμβαση. Κάθε φορά που την ακούμε καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται για το ίδιο πράγμα. Το λάιτ μοτίφ είναι χαρακτηριστικό στοιχείο στις όπερες του Βάγκνερ.

Λιμπρέτο: Το κείμενο της όπερας. Ο συγγραφέας που το γράφει λέγεται λιμπρετίστας.

Μεσόφωνος (μετζοσοπράνο): Η μεσαία γυναικεία φωνή. Μοιάζει με το όμποε ή το κλαρινέτο στη χαμηλή του έκταση. Οι ρόλοι που ερμηνεύει είναι πολυποίκιλοι: μητέρες, τσιγγάνες, μάγισσες, υπηρέτριες. Μερικές φορές ερμηνεύει και ρόλους νέων ανδρών. Η Μπέρτα στο έργο μας είναι μεσόφωνος ή κοντράλτο.

Μιούζικαλ: Μουσικό θεατρικό έργο ανάλογο με την όπερα αλλά με περισσότερους διαλόγους πρόζας, δηλαδή χωρίς τραγούδι. Συνήθως, η υπόθεση έχει καλό τέλος. Εμφανίζεται κυρίως στις αγγλοσαξονικές χώρες κατά τον 20ο αιώνα.

Μπελ κάντο: Στα Ιταλικά σημαίνει «ωραίο τραγούδι». Στην ουσία είναι μία τεχνική των τραγουδιστών της όπερας. Άνθισε στην ιταλική όπερα του μπαρόκ. Επίσης, ορισμένοι αναφέρονται με αυτότον όρο και σε Ιταλούς συνθέτες του Ρομαντισμού, στο Ροσσίνι, το Μπελλίνι και το Ντονιτσέττι.

Ντουέτο: Όταν δύο μουσικοί παίζουν μαζί ή όταν δύο τραγουδιστές τραγουδούν μαζί.

Οπερέτα: Μουσικό θεατρικό είδος. Στις οπερέτες η υπόθεση είναι πιο ανάλαφρη από την όπερα, η μουσική εύθυμη και υπάρχουν πολλοί πεζοί διάλογοι.Το τέλος του έργου είναι συνήθως καλό. Η οπερέτα καλλιεργήθηκε κυρίως στο Παρίσι και στην Βιέννη. Και στην Ελλάδα, όμως, έχουμε εξαίρετους συνθέτες οπερέτας όπως ο Θεόφραστος Σακελλαρίδης και ο Νίκος Χατζηαποστόλου.

Παρασκήνια: Ό,τι βρίσκεται πλάι, πίσω και κάτω από τη σκηνή.

Πνευστά: Όργανα της ορχήστρας, των οποίων ο ήχος παράγεται με το φύσημα στο επιστόμιο του οργάνου. Χωρίζονται σε ξύλινα, όπως το φλάουτο, το όμποε, το κλαρινέτο, το φαγκότο και το σαξόφωνο, που όμως σπάνια παίζει στην ορχήστρα και σε χάλκινα, όπως η τρομπέτα, το κόρνο, το τρομπόνι και η τούμπα.

Πράξη: Κάθε θεατρικό έργο χωρίζεται σε πράξεις. Κάθε πράξη έχει τη δική της υπόθεση και τη δική της κορύφωση. Τα έργα που έχουν μια μόνον πράξη λέγονται μονόπρακτα.

Ρετσιτατίβο: Έτσι λέγεται η τραγουδιστή απαγγελία ενός ή περισσότερων μονωδών. Στα μέρη αυτά προχωράει γρήγορα.

Σκάμμα (ή τάφρος) της ορχήστρας: Ο χώρος που βρίσκεται μπροστά και λίγο χαμηλότερα από τη σκηνή. Εκεί μπαίνουν οι μουσικοί της ορχήστρας για να παίξουν. Είναι απαραίτητο ο χώρος αυτός να είναι πιο χαμηλά από τη σκηνή έτσι ώστε οι μουσικοί της ορχήστρας να μην εμποδίζουν τους θεατές να βλέπουν καλά.

Σκηνή: Σκηνή του θεάτρου είναι ο χώρος όπου παίζουν οι ηθοποιοί και οι τραγουδιστές. Σκηνή ενός έργου είναι ένα μέρος από μία πράξη του.

Σκηνικά: Είναι ο,τιδήποτε δημιουργεί την εικόνα μιάς παράστασης. Μπορεί να είναι κατασκευές που απεικονίζουν κτήρια ή ένα απλό πανί στο οποίο έχουν ζωγραφιστεί τοπία ή ό,τι άλλο αποφασίσουν ο σκηνοθέτης με τον σκηνογράφο.

Σταγκόνια: Είναι οι μεγάλες σιδερένιες βέργες που βρίσκονται πάνω από τη σκηνή. Πάνω στα σταγκόνια οι τεχνικοί κρεμούν τα φώτα ή και τα σκηνικά.

Τενόρος (οξύφωνος): Η ψηλότερη αντρική φωνή. Μοιάζει με την τρομπέτα. Συνήθως, στη ρομαντική όπερα υποδύεται τον ήρωα. Ο κόμης Αλμαβίβα είναι τενόρος.

Τρίο: Όταν τρεις μουσικοί παίζουν μαζί ή όταν τρεις τραγουδιστές τραγουδούν μαζί.

Υψίφωνος (σοπράνο): Η ψηλότερη γυναικεία φωνή. Μοιάζει με το βιολί και το φλάουτο σε έκταση και ποιότητα. Η υψίφωνος συχνά είναι η κύρια ηρωίδα της όπερας και εκφράζει την αγνότητα και τη νεανικότητα. Η Ροζίνα στον Κουρέα της Σεβίλλης ερμηνεύεται στην παράστασή μας από υψίφωνο.Φινάλε: Το τελικό μέρος του έργου.

Χορωδία: Είναι μια ομάδα τραγουδιστών που τραγουδούν όλοι μαζί. Η χορωδία είναι χωρισμένη κατά φωνές, αντρικές και γυναικείες και συχνά παίζει τον ρόλο που έπαιζε ο χορός στην αρχαία τραγωδία.

Επαγγέλματα της όπερας

Διευθυντής ορχήστρας: Είναι ο άνθρωπος που διευθύνει την ορχήστρα. Σε μία παράσταση όπερας συντονίζει όλο το θέαμα: διευθύνει την ορχήστρα και την χορωδίακαι επίσης καθοδηγεί του τραγουδιστές. Κάτι αντίστοιχο με τον καπετάνιο του πλοίου. Σε αυτόν υπακούνε όλοι. Κρατάει το ρυθμό και υποδεικνύει στους μουσικούς και τους τραγουδιστές τα συναισθήματα και το ύφος του έργου.

Ενδυματολόγος: Ο ενδυματολόγος μελετά το έργο και σχεδιάζει τα κοστούμια της παράστασης σε συνεργασία με το σκηνοθέτη. Σχεδιάζει, δηλαδή, σύμφωνα με τηδική του φαντασία, τι φοράει ο κάθε ήρωας σε κάθε σκηνή. Σύμφωνα με τα σχέδια του ενδυματολόγου αγοράζονται τα υφάσματα και φτιάχνονται τα κοστούμια.

Ζωγράφος: Ζωγραφίζει τα σκηνικά που τοποθετούμε στη σκηνή. Μπορεί να τα βάψει με ένα χρώμα, αλλά και να ζωγραφίσει ολόκληρη εικόνα με πολλές λεπτομέρειες. Επίσης, ζωγραφίζει και ταφόντα που συμπληρώνουν τα σκηνικά επί σκηνής και μας δείχνουν το βάθος του χώρου ή τον ορίζοντα ή και μόνο τον ουρανό.

Κατασκευαστής ειδών φροντιστηρίου: Φροντιστήριο, στο θέατρο, ονομάζεται κάθε αντικείμενο που χρησιμοποιείται στη σκηνή. Τα αντικείμενα ονομάστηκαν έτσι επειδή «φροντίζουν» να γίνει σωστά η παράσταση.Ο κατασκευαστήςειδών φροντιστηρίου είναι εκείνος που κατασκευάζει τέτοια αντικείμενα, τα οποία χρειάζονται για να παίξουμε ένα έργο. Μπορεί να φτιάξει κάθε αντικείμενο που μπορούμε να φανταστούμε, όπως κλειδιά, ψεύτικα ψαλίδια, πουγκιά, ομπρέλες, μάσκες, και πολλά άλλα.

Κατασκευαστής ενδυμάτων: Σχεδιάζει και ράβει τα κοστούμια που χρησιμοποιούνται στο έργο, ακολουθώντας τα σχέδια του ενδυματολόγου. Κόβει το σχήματου κάθε κοστουμιού σε ένα ύφασμα που στη συνέχεια ράβεται. Επίσης, προσθέτει στα κοστούμια διακοσμητικά στοιχεία. Αρκετές φορές,ο κατασκευαστήςενδυμάτων, επιμελείται και φροντίζει την ένδυση των καλλιτεχνών.

Μονωδός: Έτσι λέγεται ο τραγουδιστής της όπερας. Δεν φτάνει μια όμορφη φωνή για να τραγουδήσει κανείς στην όπερα. Οι επίδοξοι τραγουδιστές όπερας χρειάζονται πολύχρονη συστηματική δουλειά για να μπορέσουν να τραγουδήσουν σε ένα λυρικό θέατρο. Αντίθετα με τους τραγουδιστές της εμπορικής μουσικής, οι λυρικοί τραγουδιστές σπανίως χρησιμοποιούν μικρόφωνο. Ο μονωδός χρησιμοποιεί το ίδιο του το σώμα ως φυσική ενίσχυση. Η δύναμη του διαφράγματος καθώς και οι κοιλότητες του προσώπου παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ένταση και στην ποιότητατης φωνής του. Ας μην ξεχνάμε ότι η φωνή του πρέπει να περάσει τον όγκο της ορχήστρας και να φτάσει ακόμη και στα τελευταία καθίσματα του θεάτρου.

Πλαστικός ζωγράφος: Επιμελείται όλα τα μέρη των σκηνικών που είναι ανάγλυφα, δηλαδή που πρέπει να σκαλιστούν πάνω σε μία επιφάνεια. Μπορεί να φτιάξει έναν άγριο τοίχο, αλλά και μία ωραία ανάγλυφη εικόνα. Επίσης, φτιάχνει όλα τα γλυπτά, αν χρειαζόμαστε γλυπτά στην παράσταση.

Σκηνοθέτης: Είναι ο άνθρωπος που αποφασίζει τον τρόπο με τον οποίο θα παρουσιαστεί το έργο. Αποφασίζει πως θα είναι η εικόνα της παράστασης, δηλαδή αυτό το οποίο θα βλέπουμε. Δίνει οδηγίες στον σκηνογράφο και στον ενδυματολόγο και καθοδηγεί τους τραγουδιστές.

Σκηνογράφος: Ο σκηνογράφος μελετά το έργο και σχεδιάζει το σκηνικό της παράστασης με βάση τις επιθυμίες του σκηνοθέτη. Σχεδιάζει, δηλαδή, τον τόπο και το χώρο που φαντάζεται ότι συμβαίνουν τα γεγονότα που περιγράφει το έργο. Φαντάζεται όλη την ατμόσφαιρα του έργου. Από τα σχέδια του σκηνογράφου φτιάχνονται τα σκηνικά, δηλαδή, τα σπίτια, τα τοπία, τα δέντρα, καθώς και όλα τα αντικείμενα που χρειάζονται για να παιχτεί το έργο.

Συνθέτης: Είναι αυτός που έχει γράψει τη μουσική του έργου.

Σχαρίστας: Χειρίζεται όλους του μηχανισμούς της σκηνής που δίνουν κίνηση στα κινητά μέρη του σκηνικού, προς όλες τις κατευθύνσεις. Οι μηχανισμοί μπορεί να είναι ηλεκτροκίνητοι ή μηχανοκίνητοι.

Σχεδιαστής κομμωτής: Χτενίζει τα μαλλιά των καλλιτεχνών ώστε να ταιριάζουν με το ύφος του ρόλου τους. Το χτένισμα συμπληρώνει την εικόνα του κάθε ήρωα όταν φοράει το κοστούμι του. Ο σχεδιαστής κομμωτής συχνά είναι και περουκιέρης, δηλαδή, κατασκευάζει περούκες που έχουν ειδικό σχέδιο ή συχνά ακολουθούν τη μόδα μιας παλιότερης εποχής.

Σχεδιαστής μακιγιάζ: Είναι εκείνος που βάφει το πρόσωπο όλων των καλλιτεχνών πριν βγουν στην σκηνή, προκειμένου να τους κάνει να μοιάζουν με το ρόλο που υποδύονται. Χρησιμοποιεί ειδικές μπογιές, κρέμες κ.λπ. Έτσι, αν το απαιτεί ο ρόλος, μπορεί να μετατρέψει μία νέα και όμορφη τραγουδίστρια σε γριά μάγισσα, ή έναν όχι και τόσο νέοτραγουδιστή σε γοητευτικό νέο. Στα Ελληνικά η ειδικότητα αυτή λέγεται ψιμυθιολόγος, από την αρχαία ελληνική λέξη ψιμύθιο, που σημαίνει λευκή σκόνη, αλλά και στολίδι, φτιασίδι.

Σχεδιαστής-ράπτης καπέλων: Σχεδιάζει και κατασκευάζει τα καπέλα που φορούν οι ήρωες του έργου. Ακολουθεί τα σχέδια του ενδυματολόγου. Επίσης, φτιάχνει διακοσμητικά καισυμπληρωματικά στοιχεία που μπορεί να φοριούνται στο κεφάλι, όπως διαδήματα/στέμματα, λουλούδια, στεφάνια, κορδέλες και άλλα.

Σχεδιαστής φωτισμών: Είναι εκείνος που αποφασίζει πώς ανάβουν τα φώτα στη σκηνή. Διαβάζει το έργο και συνεργάζεται μετον σκηνοθέτη, το σκηνογράφο και τον ενδυματολόγο. Αποφασίζει πόσο φως θα έχει η κάθε σκηνή του έργου και από ποια μεριά θα έρχεται το φως, ώστε να φαίνονται οι ήρωες και όλη ηδράση. Επίσης, βάζει φως για να γίνουν ειδικά εφέ (π.χ. αστραπές της βροχής).

Hμερίδες του εκπαιδευτικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία" (1η Δεκεμβρίου 2012, 11 Ιουνίου 2013, 22 Νοεμβρίου 2014)

Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε, με μεγάλη επιτυχία, στο Θέατρο Ολύμπια η 3η ημερίδα του εκπαιδευτικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία". Μετά την επιτυχημένη ολοκλήρωση του πρώτου κύκλου περιοδειών σε 70 δημοτικά σχολεία του Ενιαίου Αναμορφωμένου Εκπαιδευτικού Προγράμματος σε όλη την Ελλάδα, το εκπαιδευτικό πρόγραμμα το οποίο υλοποιείται με την χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ συνεχίζεται σε 52 επιπλέον δημοτικά σχολεία στο επόμενο διάστημα μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου του 2014.
Στο πλαίσιο των εργασιών της ημερίδας, παρουσιάστηκε η παράσταση του Κουρέα της Σεβίλλης, όπως αυτή περιόδευσε στα σχολεία που συμμετείχαν στην «Όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία».
Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε ένας συνολικός απολογισμός για τα αποτελέσματα που προέκυψαν από τη διάδραση των παιδιών στις παραστατικές τέχνες και την επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων του προγράμματος, μέσα από τις παρουσιάσεις και τις ομιλίες των συνεργατών και των συντελεστών που μετείχαν στη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησής του, καθώς και των εκπαιδευτικών που συμμετείχαν ενεργά σε αυτό, καταδεικνύοντας τα πολλαπλά οφέλη του στην εκπαιδευτική και μαθητική κοινότητα.
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία" θα συνεχιστεί σε 25 επιπλέον δημοτικά σχολεία της έως τον Ιούνιο του 2015.

Το Σάββατο 1η Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε, με μεγάλη επιτυχία, στο Θέατρο Ολύμπια η 1η ημερίδα του εκπαιδευτικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία" με τη συμμετοχή εκατοντάδων εκπαιδευτικών απ' όλη την Ελλάδα. Το πρόγραμμα παρουσιάζει το κλασικό αριστούργημα του Τζοακίνο Ροσσίνι, Ο κουρέας της Σεβίλλης, με παραστάσεις διαδραστικού χαρακτήρα σε ολοήμερα δημοτικά σχολεία του Ενιαίου Αναμορφωμένου Εκπαιδευτικού Προγράμματος, ανά την επικράτεια.

Στην εκδήλωση παραβρέθηκε η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού του Υπουργείου Παιδείας Θρησκευμάτων, Πολιτισμού Αθλητισμού, κυρία Λίνα Μενδώνη η οποία εξήρε την καινοτόμα πρωτοβουλία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και τη σημασία της τέχνης σε ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα. Δήλωσε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι τέτοιες δράσεις: "διαπλάθοντας την προσωπικότητα και ενισχύοντας τη συναισθηματική ωριμότητα μέσω της επικοινωνίας, της συμμετοχής, της συνεργασίας και της εξοικείωσης με ρόλους και καθήκοντα, δικαιώματα και υποχρεώσεις, αναπτύσσουν την αυτογνωσία και ταυτόχρονα την ετερογνωσία, εισάγουν και εντάσσουν το άτομο στο ευρύτερο σύνολο, το ανάγουν σε ολοκληρωμένο μέλος της κοινωνίας και ενεργό πολίτη".

Ο Πρόεδρος της ΕΛΣ, κ. Αθανάσιος Θεοδωρόπουλος αναφέρθηκε στο πρόγραμμα ως  μία προσφορά στην εκπαίδευση αλλά και μια σημαντική επένδυση στη δημιουργία και την ανάπτυξη  ενός νέου κοινού για την όπερα. Ο Καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ, κ. Μύρων Μιχαηλίδης τόνισε την πολύπλευρη σημασία του έργου, κυρίως σε σχέση με τους άμεσα ωφελούμενους και αποδέκτες του, ανάμεσα στους οποίους είναι 21.000 μαθητές και 350 εμπλεκόμενοι εκπαιδευτικοί.

Ακολούθησε η παράσταση του Κουρέα της Σεβίλλης, με τη συμμετοχή μάλιστα της χορωδία των μαθητών του 11ου Δημοτικού Σχολείου Πειραιά, που είχαν λάβει μέρος στο πρόγραμμα τον περασμένο Ιούνιο.

Στη συνέχεια το λόγο πήραν συνεργάτες και συντελεστές του σχεδιασμού και της υλοποίησης του Έργου «Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία» που αναφέρθηκαν στις προκλήσεις ενός τέτοιου προγράμματος αλλά και στη βαθιά ικανοποίηση και έμπνευση που επιφυλάσσει η συναναστροφή με τα παιδιά. Πιο συγκεκριμένα ο υπεύθυνος καλλιτεχνικής παρουσίασης των εκπαιδευτικών παραστάσεων του προγράμματος, Δρ Νίκος Ξανθούλης ανέλυσε τους εκπαιδευτικούς στόχους του προγράμματος ενώ η υπεύθυνη περιοδειών, κυρία Αστερία Σαμουελιάν τον σχεδιασμό και την οργάνωση του έργου. Ο σκηνοθέτης Κωστής Παπαϊωάννου αναφέρθηκε στον ρόλο της τέχνης στην εκπαιδευτική διαδικασία και η σκηνογράφους, ενδυματολόγος Δρ Σοφία Παντουβάκη στις διαδραστικές δραστηριότητες με άξονα τη σκηνογραφία - ενδυματολογία του Κουρέα της Σεβίλλης. Στο δεύτερο μέρος η διευθύντρια του 11ου δημοτικού σχολείου Πειραιά κυρία Αγγελική Μαρτίνου μίλησε για την υποδοχή του προγράμματος από το σχολείο της, ενώ οι καλλιτεχνικές εκπαιδεύτριες του προγράμματος, Χριστίνα Αυγερίδη, Τατιάνα Θεολόγου, Βενετία Νάση και Κωνσταντίνα Στράνη έδωσαν ομιλία με τίτλο "Εργαστήρι όπερας - δράση και διάδραση στα σχολεία". Τέλος ο αρχιμουσικός Τάσος Συμεωνίδης μετέφερε τις εμπειρίες του από τη γνωριμία των μαθητών με την ορχήστρα, τους τραγουδιστές και τον μαέστρο.

Η Ημερίδα ολοκληρώθηκε με συζήτηση μεταξύ του συνόλου των ομιλητών και των συμμετεχόντων, πάνω σε θέματα εκπαίδευσης και περαιτέρω ανάπτυξης και αξιοποίησης του προγράμματος.

Την Τρίτη 11 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία η 2η ημερίδα του εκπαιδευτικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής "Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία" στην οποία συμμετείχαν εκατοντάδες εκπαιδευτικοί απ' όλη την Ελλάδα.Στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Θέατρο Ολύμπια παραβρέθηκε η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού του Υπουργείου Παιδείας Θρησκευμάτων, Πολιτισμού Αθλητισμού, κυρία Λίνα Μενδώνη η οποία χαιρέτισε την εκδήλωση από κοινού με τον Πρόεδρο της ΕΛΣ κ. Αθανάσιο Θεοδωρόπουλο και τον Καλλιτεχνικό διευθυντή της ΕΛΣ κ. Μύρωνα Μιχαηλίδη.

Ακολούθησε η καθιερωμένη παράσταση του Κουρέα της Σεβίλλης για να πάρουν το λόγο αμέσως μετά οι συντελεστές, οι καλλιτεχνικοί συνεργάτες, όπως και οι εκπαιδευτικοί των εμπλεκόμενων σχολείων του προγράμματος.

Αναλυτικότερα, το λόγο πήραν: oι καλλιτεχνικές εκπαιδεύτριες του προγράμματος Χριστίνα Αυγερίδη, Τατιάνα Θεολόγου, Βενετία Νάση και Κωνσταντίνα Στράνη για «Το εκπαιδευτικό εργαστήριο στα 70 σχολεία», πραγματοποιώντας ένα συνολικό απολογισμό της διαδρομής του συγκεκριμένου έργου, ο σκηνοθέτης Κωστής Παπαϊωάννου για τη «Φαντασία και Δημιουργικότητα» του προγράμματος, η σκηνογράφος - ενδυματολόγος Δρ Σοφία Παντουβάκη κάνοντας την αποτίμηση των «Διαδραστικών δραστηριοτήτων με άξονα τη σκηνογραφία - ενδυματολογία του Κουρέα της Σεβίλλης».

Στη συνέχεια, οι αρχιμουσικοί Γιώργος Αραβίδης και Ραφαήλ Πυλαρινός πλημμύρισαν την κατάμεστη αίθουσα του Ολύμπια με «Συναισθήματα και εντυπώσεις από την περιοδεία του προγράμματος “Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία”» και τέλος, ο Δρ Νίκος Ξανθούλης, υπεύθυνος καλλιτεχνικής παρουσίασης εκπαιδευτικών παραστάσεων ΕΣΠΑ, μίλησε για το «Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα στην Όπερα».

Η δεύτερη ημερίδα του εκπαιδευτικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής «Η όπερα διαδραστικά στα δημοτικά σχολεία», ολοκληρώθηκε με τις ομιλίες συντελεστών της περιοδεύουσας ομάδας, αλλά και εκπαιδευτικών από τα σχολεία όπου υλοποιήθηκε το πρόγραμμα. Τέθηκαν θέματα εκπαίδευσης και περαιτέρω ανάπτυξης και αξιοποίησης του προγράμματος, το οποίο όλοι ευχήθηκαν να συνεχιστεί και στο μέλλον.