Η λέξη

Ιδρυτικός Δωρητής Εναλλακτικής Σκηνής  

Μεγάλος Χορηγός Εθνικής Λυρικής Σκηνής

H νέα παραγωγή όπερας Η λέξη του διακεκριμένου συνθέτη και μαέστρου Άλκη Μπαλτά, σε λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, φέρνει στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ τη ζωή, τις ιδέες και το μαρτύριο του Ιταλού αστρονόμου, φιλοσόφου και ποιητή Τζορντάνο Μπρούνο. Το έργο, σε σκηνοθεσία της Αγγέλας-Κλεοπάτρας Σαρόγλου, θα παρουσιαστεί για δύο μοναδικές παραστάσεις στις 18 και 19 Απριλίου 2026. Τον ρόλο του Τζορντάνο Μπρούνο ερμηνεύει ο διεθνώς καταξιωμένος βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος.

Η όπερα Η λέξη φωτίζει με δραματικότητα και στοχασμό την αμετανόητη στάση ενός ανθρώπου απέναντι στον σκοταδισμό, καταγράφοντας τις εσωτερικές του συγκρούσεις, τα επιστημονικά του οράματα και την ασυμβίβαστη επιλογή του να πεθάνει ελεύθερος παρά να αποκηρύξει την αλήθεια του.

Ο Τζορντάνο Μπρούνο (1548-1600) καταδικάστηκε από την Ιερά Εξέταση σε θάνατο στην πυρά ως αιρετικός, για τις θεωρίες του σχετικά με το άπειρο του σύμπαντος, την κίνηση της γης και για την ύπαρξη ηλιακών κόσμων. Παρά την απειλή της θανάτωσής του, ο Μπρούνο αρνήθηκε μέχρι το τέλος να πει για τις θεωρίες του τη λέξη «αποκηρύσσω».

Μέσα στο κελί του ο Μπρούνο θυμάται περιόδους της ζωής του, τις επιστημονικές του θεωρίες, έρχεται σε σκληρό διάλογο με τη συνείδησή του και με το δίλημμα της επιλογής ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Μπροστά στους ιεροεξεταστές υπερασπίζεται τις ιδέες του και αντικρούει τον σκοταδισμό. Στο τέλος βαδίζει προς τον «φλεγόμενο πάσσαλο» με πλήρη «ηρωική συνείδηση», πιστός σε αυτή τη θεωρητική του αρχή, που δίδαξε και εφάρμοσε εξ ολοκλήρου.

Σύνοψη
Το έργο πραγματεύεται, μυθοπλαστικά, τις τέσσερις τελευταίες «στιγμές» της ζωής μιας αλύγιστης συνείδησης που έλαμψε κατά την περίοδο της Αναγέννησης: της «ηρωικής συνείδησης» του Τζορντάνο Μπρούνο. Του στοχαστή, φιλοσόφου, αστρονόμου και ποιητή ο οποίος, ενώπιον του «φοβερού βήματος» του εκκλησιαστικού δικαστηρίου της Ιεράς Εξέτασης, αρνήθηκε να αποκηρύξει τις ιδέες του και καταδικάστηκε σε θάνατο διά της πυράς.

Στιγμή πρώτη: Μέσα στην απάνθρωπη ειρκτή, όπου παρέμεινε απομονωμένος επί δεκαεπτά χρόνια, ο Μπρούνο αφηγείται περιστατικά και αναπολεί γεγονότα της πολυτάραχης ζωής του.

Στιγμή δεύτερη: Οδεύοντας προς τους δικαστές του, έρχεται σε διάλογο με τη συνείδησή του. Το περιεχόμενο του διαλόγου τους θα κινηθεί ανάμεσα στον ανθρώπινο φόβο μπροστά στην αδήριτη αναγκαιότητα του τέλους και στην επιλογή της ηθικής στάσης απέναντι σε αυτή τη νομοτέλεια. Η απόφαση που θα πάρει θα είναι καθοριστική όχι μόνο για τον ίδιον και την εποχή του αλλά και διαχρονικά.

Στιγμή τρίτη: Ενώπιον των δικαστών του δεν κάνει απολογία: κάνει απολογισμό. Κατακεραυνώνει τους τιμωρούς του και, με τα επιχειρήματά του, καθιστά αυτούς τους ίδιους ενόχους. «Δεν πρόκειται να απολογηθώ. Με την καρδιά μου θα μιλήσω και απολογισμό θα κάνω της ζωής μου. Όχι απολογία! Αυτή είναι για τους φταίχτες. Κι οι φταίχτες στην περίπτωσή μας είσαστε σεις!»

Στιγμή τέταρτη: Ο Τζορντάνο Μπρούνο πάνω στον φλεγόμενο πάσσαλο εξαπολύει τα φλογισμένα βέλη της τρομερής δύναμης της ψυχής του ενάντια στους υποκριτές και σκοταδιστές, ενάντια στους υπερασπιστές ενός απάνθρωπου, ανορθολογικού και εκφυλισμένου κόσμου.

Και προλέγει το μέλλον. Προβλέπει ότι η θυσία του θα γίνει το λίπασμα για να βλαστήσουν τα φύτρα της ιστορικής εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας.

Η δύναμη της λέξης
Το λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, γραμμένο με ποιητικό λόγο και ρυθμική κίνηση, είναι εξ ολοκλήρου προϊόν μυθοπλασίας, που ωστόσο άγγιξε υπαρκτά πρόσωπα, γεγονότα και συνθήκες. Πρόθεση της συγγραφέως ήταν, με αφορμή το ιδεολογικό σθένος του Τζορντάνο Μπρούνο, να αποτυπώσει τα συναισθήματα, τις σκέψεις, τα ιδανικά, τις συγκρούσεις και την εξαίσια ψυχική δύναμη και ανάταση του ανθρώπου, που μπροστά σε κάθε είδους «εκτελεστικά αποσπάσματα» αντιστέκεται μέχρις εσχάτων στον εκμαυλισμό και τον εκφυλισμό της ζωής. «Μπορεί μια λέξη να κρατά τον πρώτο ρόλο στην έμπνευση για ένα λιμπρέτο; Αναμφίβολα ναι, αν αυτή είναι η λέξη “αποκηρύσσω”. Και ιδού ο “κρυπτόμενος εαυτός” του τίτλου της όπερας Η λέξη. “Αποκηρύσσω” είναι η λέξη που ιστορικά, με έναν τρόπο ύπουλο, παραπλανητικό και αποπλανητικό, έφερε και θα φέρνει τον καθέναν αντιμέτωπο με τη συνείδησή του στο εσωτερικό του πεδίο μάχης. Εκεί που ο άνθρωπος δίνει έναν ιδιόμορφο αγώνα για τις ιδέες του, τις αξίες του, την κοσμοθεώρησή του. Μόνος, με όπλο την ηθική του, την ισχύ των πεποιθήσεών του. Μόνος, ζυγιστής με αντίβαρο ή την απατηλή εικόνα ενός εκφυλισμένου ειδώλου ζωής ή την αλήθεια και την αντικειμενική πραγματικότητα», σημειώνει η Ελένη Ζαφειρίου.

Από τη λέξη στη μουσική
Η μουσική της όπερας φέρει την υπογραφή του διακεκριμένου συνθέτη και μαέστρου Άλκη Μπαλτά, ο οποίος έχει αναλάβει και τη μουσική διεύθυνση. Το λιμπρέτο της Ελένης Ζαφειρίου, με τις δυνατές, γεμάτες φόρτιση σκηνές και το ποιητικό ύφος γραφής, ενθουσίασε τον συνθέτη και τον οδήγησε στην απόφαση να γράψει την όπερα, η οποία ολοκληρώθηκε το 2024. «Το δυνατό κείμενο της Ελένης Ζαφειρίου μού έδωσε, ως συνθέτη, πολλές ευκαιρίες για να προσπαθήσω να αποδώσω μέσα από τη μουσική ιδέες και συναισθήματα, χωρίς να είναι καθόλου απαραίτητο να αποδοθούν σκηνικά με ρεαλιστικό τρόπο. Το στοιχείο που εμένα με συγκινεί στον Μπρούνο –πέρα από τις φιλοσοφικές του ιδέες και τους ποιητικούς του οραματισμούς– είναι η προσήλωσή του σε ό,τι πιστεύει και η άρνησή του να αποκηρύξει τις θεωρίες και τις ιδέες του ενώ ξέρει ότι αυτό θα τον οδηγήσει στον θάνατο. Προσπάθησα η μουσική μου να περιέχει τον ποιητή Μπρούνο, τη φιλοσοφική του καθαρή σκέψη και τέλος την ψυχική του δύναμη», σημειώνει ο Άλκης Μπαλτάς.

Τη σκηνοθεσία υπογράφει η Αγγέλα-Κλεοπάτρα Σαρόγλου στη νέα της συνεργασία με την Εναλλακτική Σκηνή μετά τις μονόπρακτες όπερες δωματίου του Χάρη Βρόντου Ρέκβιεμ Αχμάτοβα & Η επέτειος (2021). Το σκηνικό και τα κοστούμια είναι του Γιάννη Κατρανίτσα, ο σχεδιασμός φωτισμών του Χρήστου Τζιόγκα και ο σχεδιασμός βίντεο του Βασίλη Κεχαγιά.

Τον ρόλο του Τζορντάνο Μπρούνο ερμηνεύει ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, ενώ τη Φωνή της συνείδησης η Μαρισία Παπαλεξίου.

Το φωνητικό σύνολο αποτελείται από τους Χρήστο Αμβράζη, Φίλιππο Βαζάκα, Δήμο Βλάχο, Πάρι Δημάτσα, Ιωάννη Κάβουρα και Νίκο Μασουράκη.

Συμμετέχει τριμελές ενόργανο σύνολο που αποτελείται από τους Τριαντάφυλλο Λούκα (βιολί), Αστέριο Πούφτη (βιολοντσέλο) και Θάλεια Αθανίτη (πιάνο, τσέμπαλο, εκκλησιαστικό όργανο).

Σύντομα βιογραφικά σημειώματα

Αγγέλα-Κλεοπάτρα Σαρόγλου
Σπούδασε μονωδία με τη Βαρβάρα Γκαβάκου (δίπλωμα, 2003), ενώ είναι τελειόφοιτος του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ως τραγουδίστρια συμμετείχε σε παραγωγές της Όπερας Δωματίου Θεσσαλονίκης, ενώ από το 1993 μέχρι το 2008 υπήρξε μέλος της χορωδίας «Μακεδονία» υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου. Για την ΕΛΣ έχει σκηνοθετήσει τον μουσικό μονόλογο Η μάντισσα του Ανρί Σωγκέ, καθώς και τις όπερες Ένας άντρας για όλες του Μπαλντασσάρε Γκαλούππι και Κάρμεν του Ζωρζ Μπιζέ (πρόγραμμα «Όπερα της βαλίτσας»). Το 2016 σκηνοθέτησε την όπερα Σκιπίωνας του Χαίντελ (Φεστιβάλ Χαίντελ, Μπαντ Λάουχσταιτ, Γερμανία). Για την Εναλλακτική Σκηνή σκηνοθέτησε το 2020 δύο όπερες δωματίου του Χάρη Βρόντου. Το 2024 σκηνοθέτησε την όπερα Ελ Γκρέκο του Γιώργου Χατζηνάσιου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και το 2025 σκηνοθέτησε το δίπτυχο Το τηλέφωνο του Τζαν Κάρλο Μενόττι / Η ανθρώπινη φωνή του Φρανσίς Πουλένκ, συμπαραγωγή του ΟΜΜΘ και της ΕΛΣ για τα Δημήτρια. Ως δραματουργός έχει συνεργαστεί με τους σκηνοθέτες Αρνώ Μπερνάρ στις παραγωγές Ναμπούκκο (Αρένα της Βερόνας, 2017), Το κορίτσι της Δύσης (Θέατρο Μαριίνσκι, 2019), Αδελαΐδα της Βουργουνδίας (Φεστιβάλ Ροσσίνι, 2023) και Αλέξανδρο Ευκλείδη στην παραγωγή Οι γάμοι του Φίγκαρο (ΕΛΣ, 2019).

Μαρισία Παπαλεξίου
Μεσόφωνος, σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και κλασικό τραγούδι στο Ωδείο Αθηνών, απ’ όπου αποφοίτησε με άριστα παμψηφεί και πρώτο βραβείο. Ολοκλήρωσε τις μουσικές σπουδές της στο Παρίσι και στο Ντύσσελντορφ. Διετέλεσε μέλος της Χορωδίας της ΕΛΣ. Ως σολίστ συμμετείχε σε παραγωγές των ΜΜΑ, ΜΜΘ, Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, Εναλλακτική Σκηνή ΕΛΣ, καθώς και σε ανεξάρτητες παραγωγές όπως και σε συναυλίες με έργα νέων Ελλήνων συνθετών. Έχει συμπράξει με Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, Καμεράτα, Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, Δημοτική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Στην ΕΛΣ έχει εμφανιστεί ως Μανταλένα, Σουτζούκι, Κάρμεν, Μερθέδες, Λόλα, Πρίγκιπας Ορλόφσκι, Μπέρσι, Φενένα κ.ά. Έχει συνεργαστεί με το Κρατικό Θέατρο Κότμπους. Σταθμοί στις συνεργασίες της, ο διπλός ρόλος της Μούσας και του Νικλάους στα Παραμύθια του Χόφμαν, συμπαραγωγή της ΕΛΣ με την Όπερα Λα Μονναί σε σκηνοθεσία Κζύστοφ Βαρλικόφσκι και ο ρόλος της Τζέννυς στην όπερα Η άνοδος και η πτώση της πόλης Μαχαγκόννυ σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά στην ΕΛΣ.