Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών

Ιδρυτικός Δωρητής Εναλλακτικής Σκηνής  

Μεγάλος Χορηγός Εθνικής Λυρικής Σκηνής

Το τελευταίο διήγημα του Φραντς Κάφκα Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών (1924) μετατρέπεται σε παράσταση μουσικού θεάτρου μέσα από μια νέα, φιλόδοξη παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ. Τη μουσική υπογράφει ο διακεκριμένος συνθέτης Χαράλαμπος Γωγιός, ενώ τη σκηνοθεσία ο Σάββας Στρούμπος, που διακρίνεται για τη βαθιά θεατρική του γλώσσα και την έντονη σωματικότητα της σκηνικής του γραφής. Το μουσικοθεατρικό έργο θα παρουσιαστεί σε πανελλήνια πρώτη από τις 27 Μαρτίου και για έξι παραστάσεις έως τις 4 Απριλίου 2026 στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ, με τη συμμετοχή ηθοποιών της Ομάδας Σημείο Μηδέν και μουσικών του συνόλου σύγχρονης μουσικής Ergon Ensemble.

Στο διήγημα Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών ο Κάφκα μας μεταφέρει σε έναν παράξενο κόσμο όπου δεν υπάρχει νεότητα, ούτε καν μια σύντομη παιδική ηλικία, αφού τα πάντα καθορίζονται από τον αγώνα της επιβίωσης και τα παιδιά δεν έχουν χρόνο να είναι παιδιά. Σε αυτόν τον κόσμο εκείνο το είδος της χαράς που πηγάζει από τη μουσική δεν εμφανίζεται ποτέ, το τραγούδι έχει πάψει να υπάρχει και το σφύριγμα είναι πλέον η μόνη μορφή έκφρασης.

Η ποντικίνα Γιοζεφίνε, όμως, εισάγει σε αυτόν τον κόσμο ένα σφύριγμα με επίδραση μαγευτική, σαγηνευτική. Η έκστασή της είναι αυτή που κάνει το σφύριγμά της ακαταμάχητο και μοναδικό – αυτή η παράδοξη καφκική αοιδός φέρει το εκστατικό στοιχείο στις στιγμές της πιο μεγάλης δυσκολίας για τον λαό των ποντικιών. Μέσα από την αλλόκοτη τέχνη της δημιουργεί ένα μουσικότροπο κάλεσμα εξέγερσης για την επαναδιεκδίκηση της ίδιας της ζωής.

Η παράσταση επιχειρεί να φωτίσει το ιδιόμορφο, υποδόριο και σαρκαστικό χιούμορ που διατρέχει το τραγικό όραμα του Κάφκα μέσω μιας μουσικής δραματουργίας που εμπνέεται από τη «χαμηλή», τόσο καρναβαλική όσο και, ενίοτε, παραβατική, μουσικοθεατρική παράδοση του ελαφρού μουσικού θεάτρου και του βαριετέ.

Στα υπόγεια του καφκικού σύμπαντος
Ο αλλόκοτος και ποιητικός κόσμος του Φραντς Κάφκα διαπνέεται από την ιδιαίτερη αγωνία του συγγραφέα για την επισφάλεια της ανθρώπινης κατάστασης, η οποία διαρκώς υποσκάπτεται από ένα απρόβλεπτο και βέβηλο χιούμορ γεμάτο σαρκασμό και αυτοσαρκασμό. Το τελευταίο διήγημά του Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών (1924) αποτελεί την πλέον ριζοσπαστική ενσάρκωση της αρνητικής αισθητικής που διατρέχει το σύνολο της λογοτεχνικής του παραγωγής. Γραμμένο από τη σκοπιά ενός συγγραφέα που γνωρίζει ότι ο χρόνος του εξαντλείται, το κείμενο διαβάζεται τόσο ως κατακλείδα του έργου του Κάφκα όσο και ως πρώιμος ανιχνευτής ρηγμάτων της νεωτερικής συνθήκης: ανάμεσα στη φωνή και το νόημα, στο άτομο και την κοινότητα, στην τέχνη και τη ζωή, στη μνήμη και τη λήθη.

Η ιστορία εξιστορείται από την κοινότητα των ποντικιών και επικεντρώνεται στη Γιοζεφίνε, μια ποντικίνα που πιστεύει ότι διαθέτει μια μοναδική και εξαιρετική φωνή. Παρόλο που ο λαός των ποντικιών δεν είναι φιλόμουσος και βρίσκεται σε συνεχή αγώνα για επιβίωση, τα πλήθη συγκεντρώνονται για να την ακούσουν. Ο αφηγητής παρατηρεί ότι το «τραγούδι» της Γιοζεφίνε δεν διαφέρει ουσιαστικά από το συνηθισμένο σφύριγμα όλων των ποντικιών, ωστόσο οι εμφανίσεις της προσφέρουν μια αίσθηση συλλογικής γαλήνης και επισημότητας σε περιόδους κοινωνικής κρίσης.

Η Γιοζεφίνε είναι πεπεισμένη για την υπέρτατη σημασία της για τον λαό και απαιτεί να απαλλαγεί επίσημα από κάθε καθημερινή εργασία ώστε να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην τέχνη της. Οι αρχές της κοινότητας απορρίπτουν επανειλημμένα το αίτημά της, θεωρώντας την τέχνη της πολυτέλεια και όχι αναγκαιότητα. Στην προσπάθεια να πιέσει το κοινό να υποκύψει στις απαιτήσεις της, η Γιοζεφίνε χρησιμοποιεί διάφορες τακτικές: συντομεύει τις παραστάσεις της, προσποιείται τραυματισμούς και τελικά εξαφανίζεται εντελώς.

Η κοινότητα δεν υποχωρεί μπροστά στην εξαφάνισή της. Η ζωή συνεχίζεται χωρίς αυτήν και ο αφηγητής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η Γιοζεφίνε σύντομα θα ξεχαστεί, καθώς θα απορροφηθεί από την ανώνυμη, συλλογική ιστορία του λαού της. Η απουσία της αποδεικνύει τελικά ότι, αν και η κοινότητα εκτιμούσε την παρουσία της, η τέχνη της δεν ήταν προϋπόθεση για την επιβίωση του λαού.

Α-μουσική για τη Γιοζεφίνε
Στη νέα του συνεργασία με την Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, μετά την παρουσίαση της ρηξικέλευθης όπερας του παραλόγου Ο θάνατος του Άντονυ (2022), ο διακεκριμένος συνθέτης Χαράλαμπος Γωγιός αναλαμβάνει το απαιτητικό εγχείρημα της μουσικής σύνθεσης για την παράσταση Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών, ένα έργο που έχει στον πυρήνα του την έννοια της αμουσίας. Η μουσική της παράστασης συνδυάζει «χειροποίητες», αναλογικές «λούπες» από τα όργανα, σαν ένα είδος πρωτόγονης «τέκνο», οργανωμένα θραύσματα από πραγματικές μεθόδους εκμάθησης μουσικών οργάνων, ρυθμική χορική αφήγηση και αδέξια μικρά μουσικοχορευτικά «νούμερα», διαμορφώνοντας ένα ηχητικό τοπίο ανάμεσα στη βιομηχανική αγωνία και τη ρομαντική μνήμη. «Σκάβοντας βαθύτερα σε αυτό το γεμάτο γόνιμες αντιφάσεις και χαλκέντερο χιούμορ υλικό, με συγκίνησε πολύ η επιλογή του φυματικού και άφωνου πλέον Κάφκα να αφιερώσει, στα πρόθυρα του θανάτου, το τελευταίο του διήγημα στη φωνή και το οντολογικό της καθεστώς. Ωστόσο, αν το καλοσκεφτεί κανείς, το κείμενο αυτό, έχοντας στο κέντρο του την έννοια της αμουσίας, αποτελεί ενδεχομένως τη χειρότερη δυνατή βάση για μια μουσικοθεατρική σύνθεση: η Γιοζεφίνε, “εθνική τραγουδίστρια” του λαού των ποντικιών, δεν κάνει –το ξεκαθαρίζει ο Κάφκα– τίποτε το ξεχωριστό με τη φωνή της, καμιά υπέρβαση, καμιά δεξιοτεχνία, στον βαθμό τουλάχιστον που ένας γενικευμένα άμουσος λαός μπορεί να διακρίνει. Αυτή η εξόφθαλμη αντίφαση, μία μόνο ανάμεσα στις πολλές, παραμένει εναργής και καθοριστική για την προσέγγιση της παράστασής μας», σημειώνει ο Χαράλαμπος Γωγιός.

Ο Κάφκα ως σκηνική πράξη
Παλιός γνώριμος, όχι μόνο από τις σελίδες των βιβλίων του, αλλά κυρίως στη σκηνή του θεάτρου, ο Φραντς Κάφκα αποτελεί βασικό πεδίο έρευνας για την εργαστηριακή θεατρική Ομάδα Σημείο Μηδέν και τον σκηνοθέτη και ιδρυτή της Σάββα Στρούμπο. Από τη Σωφρονιστική aποικία (2009), την εναρκτήρια παράσταση της ομάδας, μέχρι τη Μεταμόρφωση (2012), τα Θραύσματα από τον Κάφκα (2018) και την Αναφορά για μια Ακαδημία (2021), η γραφή του Κάφκα προσεγγίζεται ως πρώτη ύλη, ως ανοιχτό επεξεργάσιμο υλικό. Σε δημιουργικό διάλογο με την παράδοση του Θεάτρου Άττις, ο Στρούμπος εξελίσσει τα βασικά μεθοδολογικά εργαλεία της Μεθόδου Τερζόπουλου διαμορφώνοντας ένα σύγχρονο παράδειγμα εργαστηριακού θεάτρου. «Η επίμονη επιστροφή μας στον κόσμο του και στα δαιδαλώδη τοπία που ανοίγει γεννιέται από την επιθυμία της εκ νέου αναμέτρησης με το εξαιρετικά γόνιμο και προκλητικά ανοιχτό υλικό του, μέσα στο οποίο κινούμαστε με σπάνια δημιουργική ελευθερία, εξερευνώντας άγνωστα κάθε φορά εδάφη», σημειώνει ο Σάββας Στρούμπος.

Τρία χρόνια μετά την επιτυχημένη παράσταση μουσικού θεάτρου Όχι εγώ του Σάμιουελ Μπέκετ, ο Σάββας Στρούμπος και η ομάδα του επιστρέφουν στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ για να παρουσιάσουν το διήγημα του Κάφκα Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών (από την πρωτότυπη μετάφραση της Ιωάννας Μεϊτάνη), το ύστατο έργο του παράξενου Εβραίου της Πράγας, ο οποίος επέμενε ότι είναι «όλος λογοτεχνία και τίποτα άλλο». «Στο εν λόγω διήγημα ο Κάφκα μας μεταφέρει στον κόσμο των ποντικιών, σε έναν “λαό” που έχει ξεχάσει τι είναι η παιδικότητα και η μουσικότητα, που έχει πλέον πάψει να γράφει Ιστορία, ενώ οι μόνες του έγνοιες είναι ο αγώνας για την επιβίωση και η οργάνωση της άμυνας απέναντι στις απειλές των εχθρών. Ο λαός των ποντικιών, λοιπόν, έχει κυριευτεί από τη λήθη, ζώντας σε ένα διαρκές και αμείλικτο παρόν. Ο χρόνος θα μπορούσε να κυλάει γραμμικά και μονότονα, αν μια “εκτός νόμου” τραγουδίστρια δεν επέμενε να διεκδικεί τη μνήμη της παιδικότητας και της μουσικότητας, αν δεν επέμενε, μέσα από τις ιδιοτροπίες της και τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές της, να προτείνει έναν άλλο τρόπο ζωής», υπογραμμίζει ο σκηνοθέτης.

Ο σκηνικός χώρος της Κατερίνας Παπαγεωργίου, η οποία υπογράφει και τα κοστούμια, παραπέμπει στο παιγνιώδες μοτίβο του παιχνιδιού «Whac-A-Mole» και σε καταφύγιο πολέμου. Τα σώματα των ηθοποιών δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς εμφάνισης και εξαφάνισης, εγρήγορσης, απειλής και καταστολής. Η αίσθηση ζόφου ενός χώρου εγκλεισμού ή καταφυγίου αντιπαραβάλλεται με το παιγνιώδες και ενίοτε σαρκαστικό ύφος της μουσικής.

Τον σχεδιασμό των φωτισμών έχει αναλάβει ο Κώστας Μπεθάνης, ενώ σύμβουλος δραματουργίας είναι η Μαρία Σικιτάνο.

Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Έβελυν Ασουάντ, Ελπινίκη Μαραπίδη, Ρόζυ Μονάκη και Σταύρος Παπαδόπουλος.

Συμμετέχουν οι μουσικοί από το Ergon Ensemble Κώστας Τζέκος (κλαρινέτο), Ανδρέας-Ρολάνδος Θεοδώρου (τρομπόνι), Βασίλης Σούκας (βιολί) και Περικλής Σιούντας (ακορντεόν, φωνή).

Σύντομα βιογραφικά σημειώματα
Ρόζυ Μονάκη
Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και είναι απόφοιτη της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και της Ανώτερης Δραματικής Σχολής «Ανδρέας Βουτσινάς» (2017). Έχει παρακολουθήσει το ετήσιο πρόγραμμα σπουδών μετεκπαιδευτικού χαρακτήρα πάνω στον σύγχρονο χορό και την περφόρμανς ReDANCE, με τον Κωνσταντίνο Γεράρδο (2017-2018). Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια με τους Θεόδωρο Τερζόπουλο, Θωμά Βελισσάρη, Σίμο Κακάλα, Song of the Goat Theatre. Με την Ομάδα Σημείο Μηδέν συμμετείχε στις παραστάσεις Αντιγόνη του Σοφοκλή (2019), Αναφορά για μια Ακαδημία του Φραντς Κάφκα (2021), Πέρσες του Αισχύλου (2022), Ο γλάρος του Άντον Τσέχοφ (2023). Με το Θέατρο Άττις συμμετείχε στην Ορέστεια του Αισχύλου σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου (Eθνικό Θέατρο, 2024-2025).

Σταύρος Παπαδόπουλος
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1996. Σπούδασε στην Ακαδημία Σύγχρονου Χορού του Ζάλτσμπουργκ (SEAD), στη Δραματική Σχολή του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας και στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ. Ως ερμηνευτής συμμετείχε στις παραστάσεις Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα σε χορογραφία Δημήτρη Παπαϊωάννου (Εθνική Λυρική Σκηνή, 2026) και Ορέστεια σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου (Εθνικό Θέατρο, 2024-2025).

Έβελυν Ασουάντ
Ηθοποιός και τραγουδίστρια με έδρα την Αθήνα. Αποφοίτησε από τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Το 2018 υποδύθηκε την Κασσάνδρα στην παράσταση Τρωάδες του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου που παίχτηκε σε Ελλάδα, Κύπρο, Κίνα και Ιαπωνία. Από το 2015 συμμετέχει σχεδόν σε όλες τις παραγωγές της Ομάδας Σημείο Μηδέν στον νέο χώρο του Θεάτρου Άττις. Το 2019 και για τα δύο επόμενα χρόνια υποδύθηκε την Αντιγόνη στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου, η οποία το 2022 απέσπασε το Βραβείο Αρχαίου Δράματος στα Βραβεία «Κάρολος Κουν». Τα έτη 2022 και 2023 συμμετείχε ως Άτοσσα στους Πέρσες του Αισχύλου στις καλοκαιρινές περιοδείες της ομάδας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Το 2022 συμμετείχε επίσης στην πολυβραβευμένη ταινία Πίσω από τις θημωνιές της Ασημίνας Προέδρου. Τα καλοκαίρια του 2024 και 2025 προκάλεσε μεγάλη αίσθηση ερμηνεύοντας τον ρόλο της Κασσάνδρας στην Ορέστεια του Θεόδωρου Τερζόπουλου, που περιόδευσε σε Ελλάδα, Κίνα, Ιταλία, Αυστρία και Ουγγαρία. Είναι η τραγουδίστρια του προγκρέσιβ έθνικ συγκροτήματος PAGAN, που έχει ξεχωρίσει για την έντονη θεατρικότητα στις εμφανίσεις του, στο οποίο συνδυάζει τα απόκοσμα φωνητικά με την υποκριτική και τον χορό. Τραγούδια των PAGAN έχουν επενδύσει μουσικά τη σειρά Ψυχοκόρες του ΑΝΤ1 και τη μεγάλη διαφημιστική τηλεοπτική καμπάνια GO GREEN της εταιρείας Ζαγόρι με πρωταγωνιστή τον Τάσο Νούσια. Τραγούδησε στο σάουντρακ της ταινίας Abyss In (2022) του Γιάννη Αϊβάζη, το οποίο απέσπασε δύο βραβεία σε διεθνή φεστιβάλ. Φέτος πρωταγωνιστεί ως Ασπασία στη μεγάλη τηλεοπτική παραγωγή του ALPHA Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι σε σκηνοθεσία Αντώνη Αγγελόπουλου. Έχει μητρικές γλώσσες τα ελληνικά και τα γαλλικά ενώ μιλάει πολύ καλά αγγλικά και λίγα αραβικά.

Ελπινίκη Μαραπίδη
Γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1995. Αποφοίτησε από την Ανώτερη Σχολή Δραματικής Τέχνης του Δήμου Αγίας Βαρβάρας «Ιάκωβος Καμπανέλλης» (2020). Είναι απόφοιτη εικαστικών τεχνών (Foundation in Fine Arts) του Πανεπιστημίου Τεχνών του Λονδίνου (2015) και του Κολεγίου DLD (Εικαστικά, Ψυχολογία, Αγγλική Λογοτεχνία, 2014). Σπούδασε πιάνο, θεωρία και αρμονία στο Ωδείο Φίλιππος Νάκας και στο Ιόνιο Ωδείο (2000-2010). Είναι μόνιμο μέλος της Ομάδας Σημείο Μηδέν, με την οποία συμμετείχε στην παράσταση Ο γλάρος του Άντον Τσέχοφ σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου (2023-2025), καθώς και με το Εθνικό Θέατρο στην Ορέστεια σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου (2024-2025).

Κατερίνα Παπαγεωργίου
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και χορό. Είναι διδάκτωρ Θεατρικών Σπουδών του Τμήματος Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών ΑΠΘ στο γνωστικό αντικείμενο Σκηνογραφία – Ενδυματολογία. Ως αρχιτέκτονας έχει ασχοληθεί με τη μελέτη θεατρικών χώρων της Αθήνας οι οποίοι στεγάστηκαν σε προϋπάρχοντα αρχιτεκτονικά κελύφη και φιλοξένησαν τα πιο δραστήρια και πειραματικά θεατρικά σχήματα της χώρας, διαμορφώνοντας τη μεταπολεμική ελληνική θεατρική πραγματικότητα. Ως χορεύτρια, υπήρξε βασικό και ενεργό μέλος της χοροθεατρικής ομάδας vis motrix. Από το 2001 σχεδιάζει σκηνικά και κοστούμια για παραστάσεις θεάτρου, όπερας και χορού, για εικαστικές εγκαταστάσεις και για τον κινηματογράφο. Έχει συνεργαστεί με Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, Όπερα Θεσσαλονίκης, ΕΛΣ, Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, ΔΗΠΕΘΕ και πολλούς ιδιωτικούς θιάσους, σε παραστάσεις κλασικού και σύγχρονου ρεπερτορίου. Δουλειές της έχουν παρουσιαστεί στο εξωτερικό και σε διεθνή φεστιβάλ. Από το 2022 συνεργάζεται σταθερά με την Ομάδα Σημείο Μηδέν και τον σκηνοθέτη Σάββα Στρούμπο. Διδάσκει στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών ΑΠΘ στην Κατεύθυνση Σκηνογραφίας – Ενδυματολογίας του Προπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών.

https://katerinapapageorgiou.wordpress.com